Ποιος κληρονομεί τις περιουσίες των τρομοκρατών μετά την ήττα τους

Η ήττα οποιασδήποτε τρομοκρατικής οργάνωσης εγείρει ένα ερώτημα που η αντιτρομοκρατική πολιτική σπάνια αντιμετωπίζει: τι συμβαίνει με την οικονομική της υποδομή μετά την ήττα του στρατιωτικού της σκέλους;

Η εδαφική ήττα συνεπάγεται μετατοπίσεις ισχύος. Ένα εργοστάσιο καθορίζει ποιοι εργαζόμενοι θα βρουν δουλειά. Ένα όχημα μπορεί να δείξει ποια ομάδα ελέγχει μια διαδρομή λαθρεμπορίου. Ο οπλισμός και τα μετρητά μπορούν να βοηθήσουν μια νέα ομάδα να αναδειχθεί. Τα δίκτυα γύρω από αυτά τα περιουσιακά στοιχεία μπορούν να κρατήσουν ζωντανές διαδρομές λαθρεμπορίου, εμπορικά δίκτυα και σχέσεις πελατειακής εξάρτησης. Η Γάζα προσφέρει ένα σαφές παράδειγμα. Όταν η Χαμάς κατέλαβε τη Γάζα από τη Φατάχ το 2007, κυρίευσε αρχηγεία ασφαλείας, όπλα αμερικανικής κατασκευής, πυρομαχικά, στρατιωτικό εξοπλισμό και οχήματα. Η Χαμάς, επομένως, κληρονόμησε όχι μόνο έδαφος, αλλά και μέρος της στρατιωτικής και της υποδομής ασφαλείας της Φατάχ. Έκλεισε επίσης τα γραφεία της Φατάχ και περισσότερους από 100 συλλόγους πολιτών, φιλανθρωπικές οργανώσεις και αθλητικά σωματεία, κατάσχοντας υπολογιστές, εξοπλισμό γραφείου και, σε ορισμένες περιπτώσεις, έπιπλα και κλιματιστικά.

Όταν το Ισλαμικό Κράτος (ISIS) έχασε τη Μοσούλη, άφησε πίσω του αγροκτήματα, εργοστάσια, οχήματα, όπλα, μετρητά, αποθήκες, επιχειρήσεις και προσωπική περιουσία. Κάποια περιουσιακά στοιχεία κατασχέθηκαν από κυβερνήσεις, άλλα λεηλατήθηκαν από πολιτοφυλακές, εγκαταλελειμμένα ακίνητα καταλήφθηκαν από αμάχους, πολύτιμα αγαθά διακινήθηκαν από εγκληματίες και κάποιοι βετεράνοι του Ισλαμικού Κράτους απέκρυψαν περιουσιακά στοιχεία για μελλοντική χρήση. Αφού οι ιρακινές δυνάμεις ανακατέλαβαν την πόλη, οι αρχές κατέλαβαν ορισμένες οικίες που συνδέονταν με πιθανολογούμενα μέλη του Ισλαμικού Κράτους και εμπόδισαν ορισμένες οικογένειες να επιστρέψουν, όμως σιιτικές πολιτοφυλακές συχνά λεηλατούσαν περιουσίες πριν καν οι νόμιμοι ιδιοκτήτες προλάβουν να τις διεκδικήσουν. Η τιμωρητική κατάσχεση ήταν επίσης μείζον πρόβλημα. Η Human Rights Watch κατέγραψε τουλάχιστον 16 περιπτώσεις στις οποίες ιρακινές δυνάμεις ασφαλείας κατέλαβαν σπίτια που ανήκαν σε συγγενείς πιθανολογούμενων μελών του Ισλαμικού Κράτους, ενώ πέντε οικογένειες κατήγγειλαν ότι δυνάμεις ασφαλείας τις εξανάγκασαν να εγκαταλείψουν τα σπίτια τους.

Η κατάσχεση ενός περιουσιακού στοιχείου είναι μόνο το πρώτο βήμα. Στη συνέχεια, οι αρχές πρέπει να τεκμηριώσουν την ιδιοκτησία, να διευθετήσουν ανταγωνιστικές διεκδικήσεις και να αποφασίσουν αν θα το επιστρέψουν, θα αποζημιώσουν ή θα το αξιοποιήσουν διαφορετικά. Στη Μοσούλη, ακτιβιστές κατήγγειλαν ότι οι Δυνάμεις Λαϊκής Κινητοποίησης κατάσχεσαν περισσότερα από 5.000 ιδιωτικά και δημόσια ακίνητα, παραποιώντας τα κτηματολογικά αρχεία ώστε να αντικαταστήσουν τους εγγεγραμμένους ιδιοκτήτες.

Στη Σομαλία, αφού οι σομαλικές δυνάμεις και η Αποστολή της Αφρικανικής Ένωσης στη Σομαλία (AMISOM) ανακατέλαβαν πόλεις από την Αλ Σαμπάμπ, οι κάτοικοι που επέστρεφαν ήρθαν αντιμέτωποι με διαφορές για σπίτια και γη που είχε καταλάβει η οργάνωση. Το Στέιτ Ντιπάρτμεντ ανέφερε αργότερα ότι οι διαφορές αυτές παρέμεναν, ενώ η Σομαλία θέσπισε κατευθυντήριες γραμμές για τις εξώσεις, ώστε να προστατεύσει τους εκτοπισμένους και να ρυθμίσει ανταγωνιστικές διεκδικήσεις. Η διαφθορά, ωστόσο, μπορεί να επιδεινώσει ή να επιβραδύνει την απονομή δικαιοσύνης και, στην περίπτωση της Σομαλίας, να οδηγήσει Σομαλούς να επιστρέψουν στην Αλ Σαμπάμπ.

Ένα κράτος μπορεί να νικήσει στρατιωτικά μια τρομοκρατική οργάνωση και, ταυτόχρονα, να δημιουργήσει μια δεύτερη οικονομία σύγκρουσης μέσα από την περιουσία της. Η κατάσχεση μπορεί να γεννήσει νέα εγκληματικά δίκτυα, παράνομες αγορές και ευκαιρίες χρηματοδότησης για πιθανούς αντάρτες. Εγκληματικά δίκτυα μπορούν να εκμεταλλευτούν τέτοια περιουσιακά στοιχεία για λαθρεμπόριο και άλλες παράνομες δραστηριότητες. Το Ισλαμικό Κράτος αξιοποίησε λαθρεμπόρους πετρελαίου, εμπόρους και μεταφορείς για να πουλήσει πετρέλαιο εκτός των περιοχών που ήλεγχε. Τα δίκτυα αυτά μπορούν να επιβιώσουν της εδαφικής ήττας και να δυσχεράνουν τις προσπάθειες διάλυσης της ευρύτερης οικονομίας. Τούρκοι λαθρέμποροι —ορισμένοι από τους οποίους φέρονται να συνδέονται με την κυβερνώσα οικογένεια Ερντογάν— εμπορεύτηκαν ακόμη και πετρέλαιο του Ισλαμικού Κράτους, μεταφέροντας ίσως κεφάλαια και σε άλλες ριζοσπαστικές υποθέσεις και κινήσεις.

Η Χεζμπολάχ συνιστά διαφορετική πρόκληση, καθώς η χρηματοοικονομική της υποδομή εκτείνεται πέρα από το έδαφος, σε επιχειρήσεις και χρηματοπιστωτικά ιδρύματα. Τον Ιούλιο του 2025, η κεντρική τράπεζα του Λιβάνου απαγόρευσε στις αδειοδοτημένες τράπεζες και στα χρηματοπιστωτικά ιδρύματα να συναλλάσσονται με το Αλ Καρντ αλ Χασάν (Al-Qard Al-Hassan), χρηματοπιστωτικό ίδρυμα συνδεόμενο με τη Χεζμπολάχ. Ο Λίβανος διατηρεί επίσης εθνικό κατάλογο χρηματοδότησης της τρομοκρατίας, ο οποίος επιβάλλει τη δέσμευση των καταγεγραμμένων περιουσιακών στοιχείων χωρίς καθυστέρηση, αλλά επιτρέπει στους θιγόμενους να ζητήσουν διαγραφή ή περιορισμένη πρόσβαση στα δεσμευμένα κεφάλαια. Το δίδαγμα είναι ότι οι κυβερνήσεις πρέπει να ιχνηλατούν τα χρηματοοικονομικά δίκτυα παράλληλα με τα υλικά περιουσιακά στοιχεία, συμπεριλαμβανομένων εταιρειών, μεσαζόντων και πραγματικών δικαιούχων. Το τρέχον σχέδιο δράσης του Λιβάνου στο πλαίσιο της Ομάδας Χρηματοοικονομικής Δράσης (FATF) προβλέπει ισχυρότερη ανάκτηση περιουσιακών στοιχείων, πληροφόρηση για τους πραγματικούς δικαιούχους και έρευνες για τη χρηματοδότηση της τρομοκρατίας.

Το πρόβλημα, ωστόσο, δεν περιορίζεται στη Μέση Ανατολή. Η Σρι Λάνκα αντιμετώπισε διαφορετική πρόκληση μετά την ήττα των Τίγρεων για την Απελευθέρωση του Ταμίλ Ιλάμ το 2009. Οι αρχές κατάσχεσαν αργότερα περιουσιακά στοιχεία συνδεόμενα με τους Τίγρεις του Ταμίλ αξίας περίπου 10 εκατ. δολαρίων ΗΠΑ, μεταξύ των οποίων τραπεζικοί λογαριασμοί, γη, ένα κτίριο και τυπογραφικά πιεστήρια, με ορισμένα ακίνητα να προορίζονται για δημόσιο πλειστηριασμό. Το Πακιστάν, η Βρετανία και η Ιταλία ακολουθούν διαφορετικές προσεγγίσεις ως προς την τρομοκρατική περιουσία. Ο αντιτρομοκρατικός νόμος του Πακιστάν επιτρέπει στις αρχές να δεσμεύουν ή να κατάσχουν τρομοκρατική περιουσία, παρέχοντας παράλληλα σε τρίτους διαδικασία για να αμφισβητήσουν την ιδιοκτησία και να ζητήσουν την αποδέσμευσή της. Η Βρετανία στηρίζεται στη δικαστική δήμευση, ενώ η Ιταλία διαχειρίζεται τα κατασχεθέντα περιουσιακά στοιχεία με στόχο τη μετέπειτα επαναχρησιμοποίησή τους.

Η ανάκτηση περιουσιακών στοιχείων πρέπει να ξεκινά πριν τα αρπάξουν οι λεηλάτες. Ενώ ορισμένες πολιτοφυλακές και στρατοί αντιμετωπίζουν τα κατασχεμένα ακίνητα ως λάφυρα προς διανομή σε πελατειακή βάση, οι αρχές οφείλουν, αντιθέτως, να καθιστούν τους στρατιωτικούς προσωπικά υπεύθυνους για την ασφάλεια της περιουσίας που περιέρχεται στην κατοχή τους. Στη συνέχεια, οι αρχές πρέπει να καταγράφουν εταιρείες, γη, οχήματα και μετρητά, να επαληθεύουν την ιδιοκτησία, να δεσμεύουν τα αμφισβητούμενα περιουσιακά στοιχεία και να προσφεύγουν στα δικαστήρια, ώστε να κριθεί η δήμευση ή η απόδοση. Οι κυβερνήσεις πρέπει επίσης να διασταυρώνουν τα κτηματολογικά αρχεία με τα αρχεία εκτοπισμένων και να διακρίνουν τα τρομοκρατικά περιουσιακά στοιχεία από την περιουσία των πολιτών.

Όταν οι αντιτρομοκρατικές δυνάμεις θεωρούν την ήττα των ηγετών της τρομοκρατίας ως τελικό τους στόχο, κινδυνεύουν να μετατρέψουν τη νίκη σε ήττα, ιδίως αν αφήσουν πίσω τους μια γόνιμη χρηματοοικονομική δομή και περιουσία πάνω στην οποία οι τρομοκρατικές οργανώσεις μπορούν να αναγεννηθούν.