Η ένωση της Σομαλίας έσβησε το 1969, γιατί την τιμά ακόμη η Ουάσιγκτον;

Πριν από την αυγή της 21ης Οκτωβρίου 1969, Σομαλοί στρατιώτες κατέλαβαν τον ραδιοφωνικό σταθμό και τα κυβερνητικά γραφεία του Μογκαντίσου. Ο υποστράτηγος Μοχάμεντ Σιάντ Μπάρε ανέτρεψε την εκλεγμένη κυβέρνηση του πρωθυπουργού Μοχάμεντ Χατζί Ιμπραήμ Εγκάλ και κήρυξε επανάσταση. Για τη Σομαλιλάνδη, αυτό σήμανε το τέλος ενός συνταγματικού συμβιβασμού που δεν εφαρμόστηκε ποτέ ικανοποιητικά.

Η Ουάσιγκτον γνώριζε τι είχε συμβεί. Τα αρχεία της αφηγούνται μια πιο αποκαλυπτική ιστορία από τις σημερινές διακηρύξεις περί εδαφικής ακεραιότητας της Σομαλίας.

Εξι ημέρες πριν από το πραξικόπημα, ο πρόεδρος Αμπντιρασίντ Αλί Σερμάρκε δολοφονήθηκε στο Λας Ανόντ. Ο Εγκάλ, ο ίδιος από τους βασικούς αρχιτέκτονες της ένωσης, βρέθηκε παγιδευμένος στη διαμάχη για τη διαδοχή. Στις 21 Οκτωβρίου, ο σύμβουλος Εθνικής Ασφαλείας Χένρι Κίσινγκερ ενημέρωσε τον πρόεδρο Ρίτσαρντ Νίξον ότι στρατιώτες είχαν εκτοπίσει την εκλεγμένη κυβέρνηση του Εγκάλ. Αμερικανοί αξιωματούχοι ανησυχούσαν για την κατάρρευση της προσέγγισης του Εγκάλ με την Αιθιοπία και την Κένυα. Δεν έπεφταν έξω. Οκτώ χρόνια αργότερα, ο Σιάντ Μπάρε εισέβαλε στην Αιθιοπία.

Στις 28 Οκτωβρίου, ο αξιωματούχος του Συμβουλίου Εθνικής Ασφαλείας Ρότζερ Μόρις εισηγήθηκε να επανέλθουν διακριτικά οι σχέσεις με τη χούντα σε κανονικότητα. Οι στρατηγοί είχαν υποσχεθεί να τηρήσουν τις διεθνείς συμφωνίες. Ο Μόρις φοβόταν ότι η άρνηση αναγνώρισης της νέας κυβέρνησης θα την ωθούσε σε πιο επιθετικές πολιτικές. Η εισήγησή του ήταν πραγματιστική, και η Ουάσιγκτον δεν ήταν η μόνη που σκεφτόταν έτσι. Ομως το υπόμνημα εγείρει ένα ερώτημα που οι Αμερικανοί ιθύνοντες απέφυγαν έκτοτε: τι είχε απογίνει η πολιτική συμφωνία που έφερε τη Σομαλιλάνδη στη δημοκρατία;

Η Σομαλιλάνδη απέκτησε την ανεξαρτησία της από τη Βρετανία στις 26 Ιουνίου 1960. Την 1η Ιουλίου ενώθηκε με το πρώην ιταλικής διοίκησης έδαφος στη Σομαλική Δημοκρατία. Ο ενθουσιασμός για τη σομαλική ενότητα ήταν γνήσιος. Πολλοί είχαν αγωνιστεί για ένα ευρύτερο σομαλικό έθνος, που θα εκτεινόταν πέρα από τα σύνορα που κληροδοτήθηκαν από τη Βρετανία και την Ιταλία. Τα νομικά έγγραφα ήταν λιγότερο πειστικά. Τα δύο νομοθετικά σώματα δεν επικύρωσαν πανομοιότυπη πράξη ένωσης. Η νότια συνέλευση ενέκρινε τη δική της εκδοχή μόνο κατ’ αρχήν· μεταγενέστερη νομοθεσία επιχείρησε να θεραπεύσει τις πλημμέλειες. Ο Βρετανός νομικός Γιουτζίν Κότραν (Eugene Cotran) αμφισβήτησε τη νομική ισχύ των ιδρυτικών κειμένων.

Υπήρξε και λαϊκή αντίσταση. Η πλειονότητα των ψηφοφόρων του Βορρά που συμμετείχαν στο συνταγματικό δημοψήφισμα του 1961 απέρριψε το προτεινόμενο Σύνταγμα, αν και αυτό εγκρίθηκε σε εθνικό επίπεδο. Το αποτέλεσμα αυτό δεν διέλυε από μόνο του τη δημοκρατία, έδειχνε όμως ότι οι συνταγματικοί όροι της ένωσης στερούνταν της συναίνεσης που οι υπέρμαχοί της θεωρούσαν δεδομένη.

Οι ηγέτες της Σομαλιλάνδης, παρ’ όλα αυτά, λειτούργησαν εντός της δημοκρατίας. Ο Εγκάλ έγινε πρωθυπουργός το 1967 και επιδίωξε καλύτερες σχέσεις με τους γείτονες. Το Κοινοβούλιο τού έδινε τη δυνατότητα να αμφισβητεί την πολιτική. Ο Μπάρε κατήργησε αυτή τη δυνατότητα. Ο στρατός ανέστειλε το Σύνταγμα, διέλυσε το νομοθετικό σώμα και έθεσε υπό κράτηση τον Εγκάλ. Η συμμετοχή του Βορρά εξαρτιόταν πλέον από έναν στρατιωτικό ηγέτη και όχι από τις συνταγματικές ρυθμίσεις υπό τις οποίες είχε προσχωρήσει η Σομαλιλάνδη.

Ενα πραξικόπημα δεν τερματίζει αυτομάτως τη διεθνή νομική προσωπικότητα μιας χώρας. Ούτε μια αμφισβητούμενη ιδρυτική πράξη κρίνει το σημερινό καθεστώς της Σομαλιλάνδης. Ωστόσο, η αντιμετώπιση της ένωσης του 1960 ως αδιαμφισβήτητης έκφρασης μόνιμης συναίνεσης αγνοεί όσα έπραξε ο στρατός το 1969.

Ακολούθησαν χειρότερα. Το 1988, κυβερνητικές δυνάμεις βομβάρδισαν τη Χαργκέισα και το Μπουράο κατά τη διάρκεια του πολέμου εναντίον βόρειων ανταρτών. Αμαχοι σκοτώθηκαν και ολόκληρες συνοικίες καταστράφηκαν· εκατοντάδες χιλιάδες άνθρωποι εγκατέλειψαν τις εστίες τους. Η Human Rights Watch συνόψισε μαρτυρίες αυτοπτών μαρτύρων. Το κράτος που απαιτούσε την αφοσίωση του Βορρά είχε κηρύξει πόλεμο στις κοινότητες του Βορρά. Ο,τι είχε απομείνει από την αρχική υπόσχεση εταιρικής σχέσης είχε πλέον θαφτεί κάτω από κατεστραμμένα σπίτια, μαζικές εκτοπίσεις και μνήμες που καμία μετέπειτα κυβέρνηση στο Μογκαντίσου δεν μπορούσε απλώς να εξαλείψει νομοθετικά.

Οταν έπεσε ο Σιάντ Μπάρε, εκπρόσωποι που συνήλθαν στο Μπουράο κήρυξαν την αποκατάσταση της ανεξαρτησίας της Σομαλιλάνδης στις 18 Μαΐου 1991. Επικαλέστηκαν την κυριαρχία που είχε ασκηθεί για σύντομο διάστημα τον Ιούνιο του 1960. Το μετέπειτα επίτευγμά τους ήταν λιγότερο θεαματικό αλλά πιο ουσιαστικό: συμφιλίωση στο Μπορόμα, Σύνταγμα που εγκρίθηκε το 2001 και εκλογές στις οποίες οι κατέχοντες την εξουσία μπορούσαν να χάσουν. Το 2024, ο πρόεδρος Μούσε Μπίχι Άμπντι παραδέχθηκε την ήττα του και αποχώρησε από το αξίωμα, μια μεταβίβαση εξουσίας που καταγράφηκε από διεθνείς παρατηρητές.

Η Σομαλιλάνδη δεν έχει λύσει κάθε πρόβλημα. Η σύγκρουση για το Λας Ανόντ αποκάλυψε παράπονα στο Σουλ, ενώ οι περιστασιακές κρατήσεις δημοσιογράφων υπονομεύουν τους δημοκρατικούς ισχυρισμούς. Αυτές οι αστοχίες έχουν σημασία, διότι η Χαργκέισα ζητεί να κριθεί με βάση τους θεσμούς που έχει οικοδομήσει. Η αναγνώριση δεν θα έπρεπε ποτέ να σημαίνει απαλλαγή από τον έλεγχο. Το κριτήριο είναι αν οι πολιτικοί θεσμοί μπορούν να απορροφήσουν τη διαφωνία χωρίς να καταφύγουν στις μεθόδους που κατέστησαν την αρχική ένωση αφόρητη για τόσους πολλούς κατοίκους του Βορρά.

Το Μογκαντίσου, εν τω μεταξύ, παραμένει διχασμένο ως προς τη συνταγματική εξουσία. Οι πρόσφατες τροποποιήσεις που παρατείνουν τις προεδρικές και κοινοβουλευτικές θητείες όξυναν τις διαμάχες με στελέχη της αντιπολίτευσης και με ομόσπονδα κρατίδια. Η Αφρικανική Ενωση εξακολουθεί να υπερασπίζεται την εδαφική ακεραιότητα της Σομαλίας, αν και η διερευνητική αποστολή της το 2005 αναγνώρισε τις επιζήμιες συνέπειες της διπλωματικής απομόνωσης της Σομαλιλάνδης.

Και οι στρατηγικές πραγματικότητες έχουν αλλάξει. Η Μπέρμπερα βρίσκεται στον Κόλπο του Άντεν, κοντά σε θαλάσσιους διαδρόμους που απειλούνται από τις επιθέσεις των Χούθι. Το Ισραήλ αναγνώρισε τη Σομαλιλάνδη τον Δεκέμβριο του 2025. Καμία από τις δύο εξελίξεις δεν κρίνει το νομικό ζήτημα, αλλά και οι δύο καθιστούν δυσκολότερα υπερασπίσιμη τη συνήθεια της Ουάσιγκτον να υποχωρεί στο Μογκαντίσου.

Το Κογκρέσο οφείλει να θέσει στο Στέιτ Ντιπάρτμεντ ένα ερώτημα που τα ίδια του τα αρχεία καθιστούν αναπόφευκτο: ποιο νομικό και πολιτικό θεμέλιο στηρίζει σήμερα μια ένωση της οποίας τα ιδρυτικά κείμενα αμφισβητήθηκαν από τα ίδια τα μέρη, το Σύνταγμα παραμερίστηκε από στρατιωτικούς και ο βόρειος εταίρος αυτοκυβερνάται χωριστά από το 1991; Τα αρχεία του υπουργείου επιβεβαιώνουν ότι η Σομαλιλάνδη ήταν ανεξάρτητη τον Ιούνιο του 1960 και δέχθηκε αμερικανικά συγχαρητήρια, αν και η Ουάσιγκτον δεν προχώρησε σε επίσημη αναγνώριση.

Το ερώτημα αυτό έχει πλέον συνέπειες που ξεπερνούν τη Σομαλία. Οι Ηνωμένες Πολιτείες χρειάζονται αξιόπιστους εταίρους κατά μήκος του Κόλπου του Άντεν, όπου οι επιθέσεις των Χούθι απειλούν τη ναυσιπλοΐα και ανταγωνιστικές δυνάμεις επιδιώκουν επιρροή. Το Κογκρέσο οφείλει να πιέσει την κυβέρνηση να αξιολογήσει το αίτημα της Σομαλιλάνδης με βάση τη νομική και ιστορική του ουσία, να εξετάσει την άμεση συνεργασία ασφαλείας με τη Χαργκέισα και να επανεξετάσει το εν τοις πράγμασι βέτο του Μογκαντίσου και στα δύο. Η Ουάσιγκτον κατάλαβε μέσα σε λίγες ημέρες τι είχε καταστρέψει ο Σιάντ Μπάρε. Μια απόφαση του Ψυχρού Πολέμου δεν πρέπει να υπαγορεύει τις επιλογές της Αμερικής στην Ερυθρά Θάλασσα 57 χρόνια αργότερα.