Η αλλαγή καθεστώτος στο Ιράν μπορεί να διχοτομήσει το Ιράκ

Στις 20 Οκτωβρίου 2026, ο Ισραηλινός πρωθυπουργός Μπέντζαμιν Νετανιάχου δήλωσε ότι συζήτησε με τον πρόεδρο Ντόναλντ Τραμπ την απομάκρυνση του καθεστώτος του Ιράν. Τι μπορεί να συμβεί αν καταρρεύσει η Ισλαμική Δημοκρατία του Ιράν; Μια πραγματική αλλαγή καθεστώτος στην Τεχεράνη θα μπορούσε, ασφαλώς, να πυροδοτήσει κρίση στο Ιράκ, αν πολιτοφυλακές, ο κληρικός Μούκταντα αλ Σαντρ και το θρησκευτικό κατεστημένο της σιιτικής ιερής πόλης της Νατζάφ συμπράξουν για να διατηρήσουν τον σιιτικό έλεγχο της κυβέρνησης ή για να στηρίξουν μια αποσχιστική οντότητα στον νότο.

Υπάρχουν προειδοποιητικά σημάδια. Στις 4 Μαρτίου 2025, ο Χουσεΐν Μούνις (Hussein Mounis), του μπλοκ Χοκούκ (Hoquq) που συνδέεται με τις Κατάιμπ Χεζμπολάχ, πρότεινε ανεξαρτησία για εννέα επαρχίες με σιιτική πλειοψηφία, σε περίπτωση που οι σιίτες έχαναν την εξουσία στη Βαγδάτη. Οπως έχει επισημάνει ο πρώην πρωθυπουργός Νούρι αλ Μάλικι, μια τέτοια διχοτόμηση θα άφηνε τον πετρελαϊκό πλούτο σε σιιτικά χέρια. Οι δηλώσεις τους αναβίωσαν μια πρόταση του 2005 για νότια σιιτική περιφέρεια, αυτή τη φορά μέσω συνταγματικού ομοσπονδισμού και όχι απόσχισης.

Βάσει συμβάσεων που παγιώθηκαν μετά την αμερικανική εισβολή του 2003, οι σιίτες κρατούν την πρωθυπουργία, ένας σουνίτης Αραβας είναι πρόεδρος της Βουλής και οι Κούρδοι αναλαμβάνουν την προεδρία, παρότι το Σύνταγμα δεν επιβάλλει τέτοια κατανομή. Η Ομάδα Μελέτης για το Ιράκ (Iraq Study Group) ανέφερε το 2006 ότι ο μέγας αγιατολάχ Αλί αλ Σιστάνι ενθάρρυνε τη σιιτική πολιτική ενότητα εντός του Ιράκ.

Το 2014, η κατάκτηση μεγάλου μέρους του βορειοδυτικού Ιράκ από το Ισλαμικό Κράτος (ISIS) οδήγησε τον Σιστάνι να εκδώσει φετφά κινητοποίησης των σιιτών, τον Σαντρ να συγκροτήσει τις Ταξιαρχίες Ειρήνης και παρατάξεις που υποστηρίζονται από το Ιράν να παρέμβουν. Τα κίνητρά τους διέφεραν, αλλά αντιμετώπισαν από κοινού μια απειλή για τη Βαγδάτη και τις σιιτικές ιερές πόλεις.

Το κίνημα διαμαρτυρίας του 2019 έθεσε διαφορετική πρόκληση. Το θρησκευτικό κατεστημένο πίεσε τον πρωθυπουργό Αντίλ Αμπντούλ Μάχντι να παραιτηθεί, αφού ο εκπρόσωπος του Σιστάνι προειδοποίησε ότι η πολιτική κυριαρχία μπορούσε να περάσει σε άλλες κοινότητες. Τα συνδεόμενα με τον Σαντρ «Γαλάζια Καπέλα» επιτέθηκαν σε διαδηλωτές· μάρτυρες απέδωσαν επτά θανάτους στη Νατζάφ, τον Φεβρουάριο του 2020, σε ενόπλους συνδεόμενους με τον Σαντρ, σύμφωνα με εκθέσεις των Ηνωμένων Εθνών. Πολιτοφυλακές χρησιμοποίησαν επίσης θανατηφόρα βία. Ο ηγέτης του Σώματος Μπαντρ, Χάντι αλ Αμίρι, επαίνεσε τις παρατάξεις που αντιμετώπισαν αυτό που αποκάλεσε «στασιασμό του Οκτωβρίου» και διατήρησαν την πολιτική τάξη, χωρίς να παραδεχθεί φόνους. Η κυβέρνηση έπεσε, αλλά ο σιιτικός έλεγχος της πρωθυπουργίας επιβίωσε.

Η Ισλαμική Δημοκρατία συνέβαλε στη διατήρηση αυτής της τάξης μέσω της στήριξης που παρείχε το Σώμα Φρουρών της Ισλαμικής Επανάστασης (IRGC) σε πολιτικές παρατάξεις και εμπορικά δίκτυα. Η κατάρρευση του καθεστώτος στην Τεχεράνη δεν θα εξαφάνιζε τις ιρακινές δομές εξουσίας: η Νατζάφ θα διατηρούσε τη θρησκευτική της επιρροή, ο Σαντρ θα εξακολουθούσε να ηγείται των οπαδών του και οι υποστηριζόμενες από το Ιράν πολιτοφυλακές θα εξακολουθούσαν να διαθέτουν όπλα, εκατοντάδες εκατ. δολάρια και θεσμική ισχύ. Ο φόβος απώλειας της πρωθυπουργίας θα μπορούσε να ενθαρρύνει τη συνεργασία μεταξύ αντιπάλων.

Μια εναλλακτική θα ήταν η αναδίπλωση στη νότια περιφέρεια, η οποία διαθέτει κοιτάσματα πετρελαίου, λιμάνια, συνοριακά περάσματα και τις ιερές πόλεις Νατζάφ και Κερμπάλα. Ο έλεγχος των εσόδων από όλα αυτά θα μπορούσε να στηρίξει την αυτονομία των πολιτοφυλακών χωρίς την Τεχεράνη.

Η κατάρρευση του ιρανικού καθεστώτος θα μπορούσε, επίσης, να οδηγήσει την Κίνα να στηρίξει μια οντότητα υπό τον έλεγχο πολιτοφυλακών στο νότιο Ιράκ, προκειμένου να προστατεύσει τα συμφέροντά της, ιδίως αν το Πεκίνο χρειαστεί υποκατάστατο της εταιρικής του σχέσης με το Ιράν. Τα κινεζικά συμφέροντα στα ιρακινά κοιτάσματα πετρελαίου θα μπορούσαν να προσφέρουν οικονομικό κίνητρο ώστε να εξασφαλιστεί μια εναλλακτική πηγή επιρροής και να διασφαλιστεί η αδιάλειπτη τροφοδοσία με πετρέλαιο. Η κινεζική υποστήριξη θα μπορούσε να προσφέρει οικονομικό και πολιτικό έρεισμα, να ενισχύσει την ικανότητα επιβίωσης της νότιας περιφέρειας και να μετατρέψει την πιθανή διχοτόμηση του Ιράκ σε πεδίο ανταγωνισμού ανάμεσα στην Ουάσιγκτον και το Πεκίνο.

Για τις αραβικές μοναρχίες του Κόλπου, ένας ένοπλος θύλακας στον νότο θα μπορούσε να θυμίζει την πρόκληση των Χούθι — στη βόρεια ακτή του Περσικού Κόλπου.

Αυτό το ενδεχόμενο αναδεικνύει ένα στρατηγικό τυφλό σημείο στην προσέγγιση που ακολουθούν ο Αμερικανός απεσταλμένος Τομ Μπάρακ και ο υπουργός Εξωτερικών Μάρκο Ρούμπιο. Η Ουάσιγκτον συμφώνησε να παρατείνει την προθεσμία για την υπαγωγή των όπλων των πολιτοφυλακών υπό κρατικό έλεγχο έως τις 30 Ιουνίου 2027, δίνοντας προτεραιότητα στη διαπραγμάτευση και τη σταδιακή ενσωμάτωση. Ωστόσο, αυτή η συνεννόηση δεν δίνει σαφή απάντηση στις παρατάξεις που απορρίπτουν το πλαίσιο του Στέιτ Ντιπάρτμεντ και, σε περίπτωση ιρανικής κατάρρευσης, επιδιώκουν αντ’ αυτού νότια αυτονομία.

Οι οργανώσεις αυτές θεωρούν τα όπλα τους εγγύηση πολιτικής και στρατιωτικής επιβίωσης. Στις 21 Οκτωβρίου, η Χαρακάτ αλ Νουτζάμπα απέρριψε τον αφοπλισμό και τη συμμετοχή στην πολιτική διαδικασία. Προγενέστερες αποσχιστικές δηλώσεις υποδηλώνουν ότι ορισμένες παρατάξεις εξετάζουν εδαφικές εναλλακτικές, αν μεταβληθεί ο συσχετισμός δυνάμεων στη Βαγδάτη.

Η παράταση δίνει επίσης στις παρατάξεις χρόνο να εδραιώσουν χρηματοοικονομικά δίκτυα, να ενισχύσουν τα πολιτικά τους ερείσματα και να επανατοποθετηθούν. Πρόσωπα συνδεόμενα με πολιτοφυλακές κατέχουν ανώτατα κυβερνητικά αξιώματα, ενώ οι οργανώσεις τους διατηρούν αυτόνομες ένοπλες δυνατότητες. Η Ουάσιγκτον διατρέχει τον κίνδυνο να προσδώσει νομιμοποίηση προτού εξασφαλίσει πραγματικό αφοπλισμό.

Ο Ιρακινός πρωθυπουργός Αλι αλ Ζαΐντι, συνεπώς, αντιμετωπίζει κάτι περισσότερο από μια πρόκληση αφοπλισμού. Η ενσωμάτωση μαχητών στους κρατικούς θεσμούς δεν εξαλείφει τις ξεχωριστές αλυσίδες διοίκησης, χρηματοδότησης ή αφοσιώσεων. Η αποτροπή του εδαφικού κατακερματισμού απαιτεί να προστατευθούν οι πετρελαϊκές εγκαταστάσεις και οι επαρχιακοί θεσμοί από ένοπλη κατάληψη.

Η κατάρρευση του ιρανικού καθεστώτος θα μπορούσε να προσφέρει στο Ιράκ την ευκαιρία να αποδομήσει την ισχύ των πολιτοφυλακών και να υπερβεί τις σεχταριστικές συμβάσεις που κληρονόμησε από το 2003. Ομως η καθυστέρηση ενδέχεται να ενθαρρύνει τις πολιτοφυλακές να ξεπεράσουν τις αντιπαλότητές τους και να αναβιώσουν το σχέδιο της νότιας περιφέρειας, προκειμένου να διαφυλάξουν τα όπλα τους και την πολιτική τους κυριαρχία. Το κεντρικό διακύβευμα θα γίνει γρήγορα το εξής: αν το Ιράκ μπορεί να εδραιώσει την κρατική εξουσία προτού μια ιρανική κρίση μετατρέψει τον αφοπλισμό σε αγώνα για τα σύνορα της χώρας.