Η παρανάγνωση της Λιβύης επιδεινώνει την ενεργειακή κρίση της Ευρώπης

Μετά τη σαουδαραβική ανακοίνωση ότι δεν μπορεί πλέον να διατηρήσει τις εξαγωγές πετρελαίου προς την Ευρώπη, οι Ευρωπαίοι αξιωματούχοι έχουν πανικοβληθεί. Δεκαετίες ευρωπαϊκών επενδύσεων στην εναλλακτική ενέργεια ανέβασαν τις τιμές, χωρίς όμως να καλύψουν τη βασική ενεργειακή ζήτηση της Ευρώπης. Παράλληλα, ακόμη και η Γερμανία αναγνωρίζει πλέον ότι οι διμερείς συμφωνίες με τη Ρωσία για την αγορά φυσικού αερίου θέτουν σε κίνδυνο ολόκληρη την ήπειρο. Η Ευρώπη χρειάζεται ορυκτά καύσιμα: χωρίς αυτά, οι Ευρωπαίοι θα υποφέρουν και, τελικά, οι ευρωπαϊκές πρωτεύουσες θα χρειαστεί να επιβάλουν δελτίο στη βενζίνη ή ακόμη και να περιορίσουν τη βιομηχανία.

Δεν ήταν ανάγκη να φτάσουμε εδώ. Το πρόβλημα δεν είναι μόνο ότι διαδοχικές γενιές Ευρωπαίων ηγετών απέτυχαν να πάρουν στα σοβαρά την απειλή της Ισλαμικής Δημοκρατίας του Ιράν και των πληρεξουσίων της ή ότι, όπως ο πρόεδρος Εμανουέλ Μακρόν στη Γαλλία, επιδίωξαν ενεργά να τους διατηρήσουν. Ο μερκαντιλισμός των ευρωπαϊκών υπουργείων Εξωτερικών και η καταστρατήγηση των κυρώσεων διοχέτευσαν χρήμα στα ταμεία του Ιράν και των πληρεξουσίων του, θυσιάζοντας τη μακροπρόθεσμη οικονομική υγεία της Ευρώπης στο βραχυπρόθεσμο κέρδος των δικών τους εταιρειών ή υπηκόων· παράλληλα, η επιεικής στάση της Ευρώπης απέναντι στην Κίνα αγνόησε ότι το Πεκίνο μπορεί να παίξει σκληρά με το Ριάντ, ώστε ο πρίγκιπας διάδοχος Μοχάμεντ μπιν Σαλμάν να βάλει τις ενεργειακές ανάγκες της Κίνας πάνω από εκείνες της Ευρώπης.

Το πρόβλημα στο Βερολίνο, στις Βρυξέλλες, στο Λονδίνο, στη Μαδρίτη, στο Παρίσι και στη Ρώμη, ωστόσο, δεν είναι μόνο ο κυνισμός των ηγετών τους, αλλά και η προθυμία τους να θέσουν πάνω από τα δικά τους εθνικά συμφέροντα μια αυθαίρετη αγκαλιά του ισλαμιστικού εξτρεμισμού από τον ΟΗΕ. Αυτό ακριβώς το στοιχείο οφείλουν τώρα να σταθμίσουν οι Ευρωπαίοι ηγέτες, καθώς μπαίνουν σε έναν βαρύ χειμώνα.

Υπάρχει, πάντως, διέξοδος: η ανατολική Λιβύη και οι Λιβυκές Αραβικές Ένοπλες Δυνάμεις (Libyan Arab Armed Forces), που ελέγχουν πάνω από το 70% αυτής της βορειοαφρικανικής χώρας, συμπεριλαμβανομένων των πετρελαιοπηγών, των αγωγών και των μεγάλων τερματικών σταθμών εξαγωγής.

Το πρόβλημα ανάγεται 15 χρόνια πίσω. Μετά την κατάρρευση του καθεστώτος του Λίβυου ηγέτη Muammar Qadhafi, η Λιβύη βυθίστηκε για λίγο στο χάος. Στις Ηνωμένες Πολιτείες, η μνήμη της δολοφονίας του Αμερικανού πρέσβη Chris Stevens στη Βεγγάζη, από την εξτρεμιστική ομάδα Ansar al-Sharia, παραμένει ζωντανή. Το τι ακολούθησε, όμως, είναι κρίσιμο.

Στη Βεγγάζη, ο πρώην στρατηγός της εποχής Qadhafi, Khalifa Haftar, κινητοποίησε τους πολίτες για να πάρουν πίσω τη χώρα. Έχασαν περισσότερους από 5.000 ανθρώπους, αλλά αποκατέστησαν την τάξη σε ολόκληρη την ανατολική Λιβύη, σκοτώνοντας και φυλακίζοντας πολιτοφύλακες ή αναγκάζοντάς τους να εγκαταλείψουν την περιοχή που ήλεγχαν. Οι Λίβυοι έχουν κοινή λογική. Γνωρίζουν ότι η χώρα τους διαθέτει μεγάλο φυσικό πλούτο και, μολονότι σε ατομικό επίπεδο είναι θρησκευτικά και κοινωνικά συντηρητικοί, αντιλαμβάνονται επίσης ότι οι ισλαμιστικές ομάδες φέρνουν μόνο δυστυχία. Σε μια θρησκευόμενη κοινωνία όπως η λιβυκή, οι ισλαμιστές λιγότερο προστατεύουν τη θρησκεία και περισσότερο χρησιμοποιούν το Ισλάμ για να αποκρούουν κάθε ερώτημα για τη δική τους διαφθορά, την κακοδιαχείριση και, συχνά, τις ξένες αφοσιώσεις τους.

Δεν θα έπρεπε να εκπλήξει κανέναν ότι οι Λίβυοι εθνικιστές κέρδισαν τις εκλογές που ακολούθησαν. Η υπουργός Εξωτερικών Hillary Clinton, ο συνεργάτης της Jake Sullivan, ο γενικός γραμματέας του ΟΗΕ Ban Ki-moon και ο ειδικός εκπρόσωπός του για τη Λιβύη Ian Martin, όπως και Ευρωπαίοι αξιωματούχοι, ανησύχησαν ότι η εκλογική περιθωριοποίηση των ισλαμιστών θα μπορούσε να τους οδηγήσει στην επιλογή της ανταρσίας. Η απάντησή τους ήταν ο κατευνασμός: υποχρέωσαν τους νικητές των λιβυκών εκλογών να αποδεχθούν έναν ισλαμιστή πρωθυπουργό στην Τρίπολη, τον οποίο ο ΟΗΕ αναγνώρισε ως νόμιμο ηγέτη της Λιβύης.

Σήμερα, ο άνθρωπος αυτός είναι ο Abdul Hamid Dbeibah, η βιτρίνα μιας επιχειρηματικής οικογένειας της Misrata, τον οποίο οι περισσότεροι Λίβυοι θεωρούν έναν αδέξιο ανόητο. Ο Dbeibah με δυσκολία αρθρώνει δύο προτάσεις στη σειρά και το ιστορικό του δείχνει ότι ενδιαφέρεται πολύ περισσότερο να προωθεί τον ισλαμισμό και να πλουτίζει ο ίδιος παρά να ανοικοδομήσει τη Λιβύη. Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι το αεροδρόμιο της Τρίπολης: κατεστραμμένο στον εμφύλιο, παραμένει εκτός λειτουργίας, με τις διεθνείς πτήσεις να εκτρέπονται σε μια ερειπωμένη πρώην στρατιωτική βάση. Η Βεγγάζη, αντίθετα, ανακαίνισε το παλαιότερο Benina International Airport και ολοκληρώνει ένα υπερσύγχρονο νέο αεροδρόμιο στην άλλη πλευρά της πόλης, σχεδιασμένο να ανταγωνιστεί το Ντουμπάι και το Κατάρ.

Υπάρχει επίσης διαφορά μέρας με τη νύχτα ως προς την ασφάλεια. Η Βεγγάζη, η Sirte, η Derna και το Tobruk, ακόμη και νότιες πόλεις όπως η Sabha, το Qatrun και το Traghen, είναι σε γενικές γραμμές ασφαλείς: εγώ ο ίδιος, για παράδειγμα, περπατώ και οδηγώ συχνά στη Βεγγάζη και τη Sirte χωρίς συνοδεία ασφαλείας. Η Τρίπολη και η Misrata, και οι δύο ακόμη υπό τον έλεγχο του Dbeibah, εξακολουθούν να αποτελούν καταφύγια πολιτοφυλακών, μεταξύ των οποίων και η Ansar al-Sharia, και μοιάζουν περισσότερο με το Μογκαντίσου παρά με το Μιλάνο. Ο Dbeibah καλλιεργεί την τουρκική και καταριανή στήριξη και ζητεί τα χρήματά τους, τόσο για να διατηρηθεί στην εξουσία όσο και για να ακολουθεί τα κελεύσματά τους, στα οποία περιλαμβάνονται η προώθηση του ισλαμισμού, η παραχώρηση λιβυκών συμβάσεων σε τουρκικά και καταριανά συμφέροντα και η αποδοχή των ευρύτερων τουρκικών θαλάσσιων διεκδικήσεων στην Ανατολική Μεσόγειο. Με λίγα λόγια, ο Dbeibah είναι μαριονέτα και Δούρειος Ιππος, χωρίς πραγματική λαϊκή στήριξη στο εσωτερικό της Λιβύης και με θεωρητική εντολή που έχει λήξει εδώ και χρόνια.

Το ερώτημα που οφείλουν τώρα να θέσουν, ειδικά, οι Ευρωπαίοι ηγέτες είναι το εξής: αν υπάρχουν δύο ανταγωνιστικές διεκδικήσεις εξουσίας στη Λιβύη, εκ των οποίων η μία επιδεικνύει σαφή ικανότητα, ελέγχει και το έδαφος και τις πετρελαϊκές υποδομές και παρέχει ασφάλεια, ενώ η άλλη διευκολύνει πολιτοφυλακές και δείχνει ελάχιστη ικανότητα να σταθεροποιήσει, πόσω μάλλον να αναπτύξει, τη χώρα, γιατί να αναγνωρίζει η Ευρώπη τη δεύτερη;

Ο Khalifa Haftar και ο γιος του Saddam δεν είναι αποσχιστές· αντιθέτως, υπερασπίζονται τη λιβυκή κυριαρχία περισσότερο από εκείνους που θα την ξεπουλούσαν στην Άγκυρα ή τη Ντόχα ή από όσους ασπάζονται ιδεολογίες που αγνοούν τα εθνικά σύνορα. Εδράζουν την κυβέρνησή τους στη Βεγγάζη όχι επειδή επιδιώκουν να διαιρέσουν τη Λιβύη στα προ του 20ού αιώνα συστατικά της μέρη, αλλά επειδή η Τουρκία προμήθευσε drones για να προστατεύσει τα συμφέροντά της στην κυβέρνηση της Τρίπολης. Σε κάθε περίπτωση, το αρχικό σύνταγμα της Λιβύης προβλέπει δύο ισότιμες πρωτεύουσες.

Με την ενεργειακή κρίση προ των πυλών, αντί να επιμείνει στα λάθη της Clinton και του Ki-moon, όπως εξακολουθεί να τείνει να κάνει το γραφείο Λιβύης του Στέιτ Ντιπάρτμεντ, η Ευρώπη θα έπρεπε να αναγνωρίσει την πραγματικότητα. Στην προκειμένη περίπτωση, αυτό δεν θα ήταν ιδιοτελές, αλλά μάλλον συμβιωτικό. Οι Λίβυοι, περιλαμβανομένων εκείνων στην Τρίπολη, θέλουν να τελειώσει το διεθνές πείραμα κατευνασμού των ισλαμιστών. Θα μπορούσαν να συνδέσουν την αναγνώριση των Haftar ως μεταβατικής αρχής στη Λιβύη με τη δέσμευση για λιβυκές εκλογές εντός ενός έτους και με την εγκαθίδρυση ενιαίας πρωτεύουσας στη συμβολικά σημαντική πόλη της Sirte, στα μισά του δρόμου μεταξύ Βεγγάζης και Τρίπολης.

Στη συνέχεια θα μπορούσαν να διαπραγματευτούν απευθείας το λιβυκό πετρέλαιο. Ασφαλώς, δεν πρόκειται για νέα ιδέα ούτε θα ήταν δύσκολο. Από το 2024, οι Ευρωπαίοι αγόραζαν ήδη λιβυκό πετρέλαιο αξίας άνω των 21 δισ. δολαρίων, αν και ο Dbeibah είναι δύσκολος συνομιλητής και εκτρέπει το μεγαλύτερο μέρος των εσόδων. Συνεργαζόμενοι με τον Haftar, οι Ευρωπαίοι μπορούν να αυξήσουν την παραγωγή και να αναπληρώσουν το σαουδαραβικό έλλειμμα. Ο Haftar είναι ευθύς: βρίσκεται στη θέση να το κάνει και μπορεί να κλείσει τη συμφωνία που ο Dbeibah δεν μπορεί.

Με τη μετατόπιση της ευρωπαϊκής ενεργειακής ασφάλειας στη Λιβύη, η Ευρώπη μπορεί να εξασφαλίσει για τον εαυτό της μια ροή πετρελαίου που δεν χρειάζεται να διέλθει από τα Στενά του Ορμούζ, το Bab el-Mandeb ή τη Διώρυγα του Σουέζ. Το σαουδαραβικό πετρέλαιο μπορεί να γίνει πρωτίστως πρόβλημα της Κίνας, ενώ η Ευρώπη θα θωρακίζεται με λιβυκό πετρέλαιο και αέριο της Ανατολικής Μεσογείου.

Αν όμως οι εκλεπτυσμένοι διπλωμάτες των ευρωπαϊκών πρωτευουσών επιμείνουν στον Dbeibah και οι κυβερνήσεις που εκπροσωπούν δεν κάνουν τίποτα, τότε αξίζουν το χάος που ενδέχεται σύντομα να πλήξει την ήπειρο.