Πολίτες μόνο κατ' όνομα: η ινδουιστική μειονότητα του Πακιστάν εξαφανίζεται

Περίληψη

Το παρόν άρθρο εξετάζει πώς η ινδουιστική μειονότητα του Πακιστάν περιθωριοποιείται σταθερά από την ίδρυση της χώρας το 1947. Πριν από τη Διχοτόμηση, οι Ινδουιστές αποτελούσαν περίπου το 13,5–15% του πληθυσμού στην επικράτεια που σήμερα είναι το Πακιστάν. Σύμφωνα με την απογραφή του 2023 στο Πακιστάν, οι Ινδουιστές αντιστοιχούν πλέον μόλις στο 1,61% του πληθυσμού της χώρας. Αν και μεγάλο μέρος της αρχικής δημογραφικής συρρίκνωσης οφείλεται στη Διχοτόμηση, το άρθρο υποστηρίζει ότι οι εμπειρίες της ινδουιστικής κοινότητας που παρέμεινε στη χώρα τα τελευταία οκτώ δεκαετίες αναδεικνύουν ένα ευρύτερο μοτίβο θεσμικών διακρίσεων και κοινωνικού αποκλεισμού, που ενίσχυσε το αίσθημα ανασφάλειας και ενθάρρυνε τη συνεχιζόμενη μετανάστευση. Εξετάζει τις συνταγματικές και νομικές διακρίσεις, τους εξαναγκαστικούς προσηλυτισμούς και τους γάμους ινδουιστριών κοριτσιών, την αρπαγή γης, τις διακρίσεις στην απασχόληση, τις επιθέσεις σε ναούς, την ανεπαρκή πρόσβαση στη Δικαιοσύνη και την περιορισμένη προστασία που παρέχεται στις θρησκευτικές μειονότητες. Παράλληλα, εξετάζει τη σταδιακή διάβρωση της ινδουιστικής ταυτότητας του Πακιστάν μέσω της εγκατάλειψης και της καταστροφής της θρησκευτικής κληρονομιάς, της μετονομασίας μετά τη Διχοτόμηση πλήθους οικισμών και οδών που συνδέονταν με ινδουιστικές, σιχ και τζαϊνικές κοινότητες, καθώς και της εξασθένησης της ορατότητας του προ της Διχοτόμησης πλουραλιστικού παρελθόντος του Πακιστάν. Τέλος, αποτιμά τη διεθνή συνηγορία του Πακιστάν υπέρ των δικαιωμάτων των μειονοτήτων, σε αντιπαραβολή με τις τεκμηριωμένες συνθήκες που αντιμετωπίζει η δική του ινδουιστική μειονότητα.

Με βάση απογραφικά δεδομένα, αρχεία της πακιστανικής κυβέρνησης, εκθέσεις διεθνών οργανώσεων ανθρωπίνων δικαιωμάτων, ακαδημαϊκή έρευνα και τεκμηριωμένες μελέτες περίπτωσης, το άρθρο αξιοποιεί ως αναλυτικό πλαίσιο το νεο-ντιμιτούντ, προκειμένου να διερευνήσει αν μοτίβα που ιστορικά συνδέονται με τη θρησκευτική υποταγή, όπως άνιση θέση, θρησκευτική ευαλωτότητα, εξαναγκασμός, περιορισμοί στη θρησκευτική ζωή και διάβρωση της κοινοτικής ταυτότητας, εμφανίζονται σε σύγχρονες μορφές στο Πακιστάν.

Το ιστορικό ντιμιτούντ και η ανάδυση του νεο-ντιμιτούντ

Η κατάσταση της ινδουιστικής μειονότητας του Πακιστάν αντανακλά μια μακρά και σύνθετη ιστορία θρησκευτικής περιθωριοποίησης, διακρίσεων και κοινωνικού αποκλεισμού. Ιστορικά, το ντιμιτούντ (dhimmitude) παρέπεμπε στο νομικό και κοινωνικό καθεστώς μη μουσουλμανικών κοινοτήτων που προστατεύονταν υπό ισλαμική διακυβέρνηση, αλλά τοποθετούνταν σε υποδεέστερη θέση. Η Μπατ Γεόρ (Bat Ye'or), συγγραφέας γνωστή για το έργο της σχετικά με τις ιστορικές εμπειρίες Εβραίων και Χριστιανών υπό μουσουλμανική κυριαρχία, στο βιβλίο The Dhimmi: Jews and Christians Under Islam καταγράφει περιορισμούς που επιβλήθηκαν, σε διαφορετικές εποχές και τόπους, σε Εβραίους και Χριστιανούς, μεταξύ άλλων περιορισμούς που αφορούσαν θρησκευτικούς θεσμούς, τη δημόσια ζωή, τη φορολογία, την απασχόληση και το πολιτικό καθεστώς. [1] Στο μεταγενέστερο έργο της, The Decline of Eastern Christianity Under Islam: From Jihad to Dhimmitude, εξετάζει τις εμπειρίες χριστιανικών κοινοτήτων σε ολόκληρη τη Μέση Ανατολή και τη Μικρά Ασία, συμπεριλαμβανομένων επεισοδίων διακρίσεων, διωγμών, εξαναγκαστικού προσηλυτισμού, εκτοπισμού και περιορισμών στη χριστιανική θρησκευτική ζωή. [2]

Η ιστορική έννοια, ωστόσο, απαιτεί μια σημαντική διευκρίνιση στο πακιστανικό πλαίσιο. Οι Ινδουιστές δεν κατατάσσονταν ιστορικά ως ντίμι με ακριβώς τον ίδιο τρόπο όπως οι Εβραίοι και οι Χριστιανοί, των οποίων το προστατευόμενο καθεστώς είχε πιο παγιωμένη θέση στην κλασική ισλαμική νομολογία. Το καθεστώς των Ινδουιστών και άλλων μη αβρααμικών κοινοτήτων ποίκιλλε ανάλογα με τις κοινωνίες που τελούσαν υπό μουσουλμανική διακυβέρνηση και τις ιστορικές περιόδους. Ο Άνβερ Μ. Έμον (Anver M. Emon), καθηγητής Νομικής και κάτοχος της έδρας Canada Research Chair στο Ισλαμικό Δίκαιο και Ιστορία στο Πανεπιστήμιο του Τορόντο, στο Religious Pluralism and Islamic Law: Dhimmis and Others in the Empire of Law, δείχνει ότι η ιστορική ντίμα ήταν η ίδια ένα σύνθετο νομικό πλαίσιο, η εφαρμογή του οποίου διέφερε ανάλογα με τον χρόνο, τον τόπο, τις πολιτικές συνθήκες και την ερμηνεία. [3]

Η έννοια του νεο-ντιμιτούντ, συνεπώς, δεν υποδηλώνει ότι το Πακιστάν αναπαρήγαγε απλώς το μεσαιωνικό σύστημα της ντίμα. Το ζήτημα δεν είναι αν οι Ινδουιστές είναι τυπικά ντίμι, αλλά αν βιώνουν άνιση θρησκευτική θέση μέσω συνταγματικών περιορισμών, περιορισμένων πολιτικών και οικονομικών ευκαιριών, επαγγελματικού διαχωρισμού, περιορισμών στους θρησκευτικούς θεσμούς, εξαναγκαστικών προσηλυτισμών, ευαλωτότητας σε κατηγορίες βλασφημίας και ανεπαρκούς κρατικής προστασίας. Η σύγκριση στο παρόν άρθρο είναι, επομένως, δομική και όχι ιστορική ή νομική: δεν ισχυρίζεται ότι οι Ινδουιστές του Πακιστάν έχουν το ίδιο νομικό καθεστώς με τους κλασικούς ντίμι, αλλά ότι ορισμένα μοτίβα θρησκευτικής ανισότητας, ευαλωτότητας, διακρίσεων και θεσμικής υποταγής παρουσιάζουν αναλυτικές ομοιότητες με συνθήκες που ιστορικά συνδέονται με το ντιμιτούντ. Το νεο-ντιμιτούντ χρησιμοποιείται έτσι ως πλαίσιο για να εξεταστεί πώς η τυπική ιδιότητα του πολίτη μπορεί να συνυπάρχει με ουσιαστική θρησκευτική ανισότητα και πώς νομικοί, κοινωνικοί, ιδεολογικοί και θεσμικοί παράγοντες μπορούν να συνδυαστούν, ώστε να αναπαράγουν μοτίβα υποταγής των μειονοτήτων σε ένα σύγχρονο κράτος.

Τα μοτίβα αυτά αποτυπώνονται και στη δημογραφική και κοινωνική θέση των θρησκευτικών μειονοτήτων του Πακιστάν. Οι μειονότητες στο Πακιστάν, ιδίως οι Ινδουιστές, οι Σιχ και άλλες, αντιμετωπίζουν σοβαρές παραβιάσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων και σκληρές συνθήκες. Κατά τη Διχοτόμηση της Ινδίας το 1947, οι Ινδουιστές αποτελούσαν περίπου το 15–17% του πληθυσμού στις περιοχές που σήμερα συγκροτούν το Πακιστάν. Σύμφωνα με την απογραφή του 2023 στο Πακιστάν, οι Ινδουιστές αποτελούν πλέον περίπου το 1,61% του πληθυσμού της χώρας, αριθμώντας περίπου 3,87 εκατ. άτομα, γεγονός που αντανακλά δραματική μείωση σε σχέση με τη δημογραφική τους παρουσία πριν από τη Διχοτόμηση. [4] Αν και αυτή η δημογραφική μεταβολή διαμορφώθηκε εν μέρει από τη μαζική μετακίνηση πληθυσμών κατά τη Διχοτόμηση, η συνεχιζόμενη περιθωριοποίηση και η μείωση του ποσοστού τους στο πέρασμα των δεκαετιών αντανακλούν τις διακρίσεις, την ανασφάλεια και τις προκλήσεις που αντιμετωπίζει η κοινότητα.

Σε αυτό το υπόβαθρο, το παρόν άρθρο εξετάζει την κατάσταση των θρησκευτικών μειονοτήτων στο Πακιστάν, με ιδιαίτερη έμφαση στην ινδουιστική κοινότητα, και διερευνά τους πολιτικούς, συνταγματικούς, κοινωνικούς και ιδεολογικούς παράγοντες που συνέβαλαν στην περιθωριοποίησή τους μετά τη Διχοτόμηση. Χρησιμοποιεί το νεο-ντιμιτούντ ως αναλυτικό πλαίσιο για να αποτιμήσει τη σύγχρονη εμπειρία της ινδουιστικής μειονότητας του Πακιστάν και τον βαθμό στον οποίο ιστορικά μοτίβα θρησκευτικής υποταγής εμφανίζονται σε σύγχρονες μορφές.

Ο θάνατος του Τζίνα και τα πρώιμα σημάδια σεχταριστικής μισαλλοδοξίας

Μετά τη δημιουργία του Πακιστάν στη βάση της Θεωρίας των Δύο Εθνών, ο ιδρυτής της χώρας, Μοχάμεντ Αλί Τζίνα (Muhammad Ali Jinnah), διακήρυξε ότι όλοι θα ήταν ελεύθεροι να πρεσβεύουν, να ασκούν και να διαδίδουν τη δική τους θρησκεία και να ζουν σύμφωνα με τις επιθυμίες τους. [5] Στην ιστορική του ομιλία προς τη Συντακτική Συνέλευση στις 11 Αυγούστου 1947, ο Τζίνα δήλωσε: «Είστε ελεύθεροι· είστε ελεύθεροι να πηγαίνετε στους ναούς σας. Είστε ελεύθεροι να πηγαίνετε στα τζαμιά σας ή σε οποιονδήποτε άλλο τόπο λατρείας σε αυτό το Κράτος του Πακιστάν», προσθέτοντας: «Καθένας από εσάς, ανεξαρτήτως χρώματος ή δόγματος, είναι πρώτα, δεύτερα και τελευταία πολίτης του Κράτους, με ίσα δικαιώματα, προνόμια και υποχρεώσεις». Ο Τζίνα έφτασε στο σημείο να δηλώσει: «Θα διαπιστώσετε ότι με την πάροδο του χρόνου οι Ινδουιστές θα πάψουν να είναι Ινδουιστές και οι Μουσουλμάνοι θα πάψουν να είναι Μουσουλμάνοι, όχι με τη θρησκευτική έννοια, διότι αυτή είναι η προσωπική πίστη του κάθε ατόμου, αλλά με την πολιτική έννοια, ως πολίτες του Κράτους». [6]

Ωστόσο, συνέβη το αντίθετο. Αντί να οικοδομηθεί αυτό το όραμα της ισότιμης ιδιότητας του πολίτη, διαδοχικές κυβερνήσεις κωδικοποίησαν τις θρησκευτικές διακρίσεις απευθείας στο Σύνταγμα, αποτυγχάνοντας να μεταχειριστούν ισότιμα τις θρησκευτικές μειονότητες και υποβάλλοντάς τες σε διαρκείς διακρίσεις.

Επιπλέον, η αντίφαση αυτή έγινε ορατή αμέσως μετά τον θάνατο του Τζίνα, στις 11 Σεπτεμβρίου 1948. Παρότι γεννήθηκε σε οικογένεια Ισμαηλιτών Σιιτών και αργότερα ακολούθησε τις πρακτικές των Δωδεκατιστών Σιιτών, κάτι που επέβαλε ιδιωτική σιιτική νεκρώσιμη προσευχή (Namaz-e-Janaza) υπό τον κληρικό Σαγίντ Ανίς αλ Χουσαϊνί (Syed Anis al-Husayni) στην επίσημη κατοικία του, η δημόσια κρατική κηδεία του τελέστηκε σύμφωνα με τη σουνιτική παράδοση, υπό τον επιφανή λόγιο των Ντεομπάντι Μαουλάνα Σαμπίρ Αχμάντ Ουσμανί (Maulana Shabbir Ahmad Usmani). Για να εξασφαλίσουν την περιουσία του υπό τους πιο ελαστικούς σιιτικούς κανόνες κληρονομικού δικαίου, η αδελφή του Φατίμα Τζίνα (Fatima Jinnah) και ο πρωθυπουργός Λιακάτ Αλί Χαν (Liaquat Ali Khan) κατέθεσαν κοινή ένορκη βεβαίωση, δηλώνοντας ότι ήταν Σιίτης. [7] Αυτή η διπλή ταυτότητα που επιβλήθηκε στον ίδιο τον Τζίνα, σε αρχηγό κράτους μάλιστα, αντανακλούσε την άμεση πίεση συμμόρφωσης προς τον πλειοψηφικό σουνιτικό σεχταρισμό, αποκαλύπτοντας τη βαθιά μισαλλοδοξία και τις δομικές αντιφάσεις που υπήρχαν ήδη κατά την ίδρυση του Πακιστάν.

Πέρα από αυτές τις πρώιμες αντιφάσεις, η περιθωριοποίηση των θρησκευτικών μειονοτήτων ενσωματώθηκε σταδιακά στις κοινωνικές, πολιτικές και θεσμικές δομές του ίδιου του πακιστανικού κράτους. Εξαιτίας των παραβιάσεων ανθρωπίνων δικαιωμάτων που υφίστανται, θρησκευτικές μειονότητες όπως οι Ινδουιστές έχουν υποβιβαστεί σε πολίτες δεύτερης κατηγορίας, με τη ζωή τους να χειροτερεύει και πολλά βασικά δικαιώματα να τους στερούνται στην πράξη. Υφίστανται συστηματικές διακρίσεις σε κάθε τομέα της ζωής, από τη στέγαση και την απασχόληση έως την πρόσβαση σε κρατική πρόνοια και την ισότιμη απόλαυση θεμελιωδών δικαιωμάτων. Αυτή η συστηματική διάκριση είναι ιδιαίτερα εμφανής στον χώρο της δημόσιας απασχόλησης, όπου κρατικοί θεσμοί, εδώ και καιρό, ενισχύουν τον επαγγελματικό διαχωρισμό με θρησκευτικά κριτήρια. Βάσει ρητών δημοτικών οδηγιών πρόσληψης και μακροχρόνιων εργασιακών πολιτικών, όπως αποτυπώνονται σε επίσημες προκηρύξεις των Pakistan Rangers, δημόσιων νοσοκομείων και δημοτικών επιχειρήσεων, οι θέσεις χειρωνακτικού καθαρισμού και αποχέτευσης προορίζονται κατά κανόνα αποκλειστικά για «μη μουσουλμάνους μόνο» («non-Muslims only»), καταδικάζοντας πολλούς από αυτούς στα πλέον εξευτελιστικά επαγγέλματα. [8] Οι Ινδουιστές και άλλες μειονότητες αντιμετωπίζουν συστημική καταπίεση, νομικά εμπόδια, διοικητική αδικία και πολλές άλλες μορφές διακρίσεων, μεταξύ των οποίων και τον αποκλεισμό από την κρατική πρόνοια που διανέμεται μέσω του ταμείου ζακάτ, το οποίο νομικά αποκλείει μη μουσουλμάνους δικαιούχους. [9] Ακόμη και όταν καταγγέλλουν περιστατικά καταπίεσης, συχνά δεν βρίσκουν δικαίωση και, αντιθέτως, έρχονται αντιμέτωποι με περαιτέρω νομικά και διοικητικά εμπόδια.

Για παράδειγμα, το Σύνταγμα του Πακιστάν εγγυάται θεωρητικά τη θρησκευτική ελευθερία σε όλους τους πολίτες του, βάσει των άρθρων 20–22. Ωστόσο, τα Διατάγματα Χουντούντ (Hudood Ordinances) του 1979, το Διάταγμα XX (Ordinance XX) του 1984 και άλλοι νόμοι που θεσπίστηκαν υπό το στρατιωτικό καθεστώς του στρατηγού Ζία ουλ Χακ (Zia-ul-Haq) επέβαλαν ρυθμίσεις και συνταγματικές επιταγές που στερούν από τους μη μουσουλμάνους την ίση προστασία και τη θρησκευτική ελευθερία. [10] Επιπλέον, το άρθρο 41(2) του Συντάγματος του Πακιστάν ορίζει ρητά ότι μόνο μουσουλμάνος μπορεί να γίνει πρόεδρος της χώρας, ενώ οι κάτοχοι ορισμένων ανώτατων δημόσιων αξιωμάτων οφείλουν να δώσουν όρκο που επικαλείται ισλαμικές αρχές, κάτι που αντανακλά τη θεσμοποιημένη κρατική διάκριση εις βάρος των θρησκευτικών μειονοτήτων και ενισχύει το προνομιακό συνταγματικό καθεστώς του Ισλάμ. [11]

Υπάρχει ένα ολόκληρο οικοσύστημα που στηρίζει αυτή την κατάσταση. Περιλαμβάνει διοικητικούς θεσμούς, τη Δικαιοσύνη και τμήματα της κοινωνίας, καθιστώντας εξαιρετικά δύσκολο για τους Ινδουιστές και άλλες θρησκευτικές μειονότητες να απολαμβάνουν ίσα δικαιώματα, να εξασφαλίζουν ισότιμο καθεστώς ή να βρίσκουν δικαίωση.

Η εξάλειψη της ινδουιστικής κληρονομιάς και η πολιτισμική περιθωριοποίηση

Η περιθωριοποίηση και η εκμετάλλευση των Ινδουιστών εκτείνεται και στην κληρονομιά τους. Οι τόποι λατρείας τους, μεταξύ άλλων ναοί, σιχικοί ναοί (γκουρντουάρες) και άλλα ιερά και ιστορικά μνημεία, έχουν υποστεί καταστροφές και παρατεταμένη εγκατάλειψη. Ενώ ανεπίσημες τοπικές εκτιμήσεις υποδεικνύουν ότι ιστορικά υπήρχαν χιλιάδες τόποι λατρείας σε ό,τι σήμερα είναι Πακιστάν, έρευνα του 2014 από το Παν-πακιστανικό Κίνημα για τα Δικαιώματα των Ινδουιστών (All Pakistan Hindu Rights Movement, PHRM) διαπίστωσε ότι από τους 428 ιστορικούς τόπους λατρείας μειονοτήτων που ήταν επισήμως καταγεγραμμένοι κατά τη Διχοτόμηση, οι 408, ένας αριθμός εξόχως ανησυχητικός, είχαν μετατραπεί για εμπορική, οικιστική ή κρατική χρήση, αφήνοντας μόλις 20 σε λειτουργία. [12] Σήμερα παραμένει μόνο ένας μικρός αριθμός ναών και άλλων τόπων λατρείας, γεγονός που αντανακλά την εκτεταμένη καταστροφή της θρησκευτικής κληρονομιάς και τη συστηματική εξάλειψη της ινδουιστικής ταυτότητας του Πακιστάν.

Ακόμη και όσοι παραμένουν βρίσκονται συχνά σε κακή κατάσταση. Πολλοί έχουν μετατραπεί σε ερείπια, με ετοιμόρροπους τοίχους, δάπεδα που καταρρέουν και κατεστραμμένες κατασκευές. Μια καταπέλτης έκθεση Μονομελούς Επιτροπής που είχε ορίσει το Ανώτατο Δικαστήριο, υπό τον δρα Σοάιμπ Σαντλ (Shoaib Suddle), επιβεβαίωσε επισήμως ότι από τους 365 ναούς που θεωρητικά υπάγονται στον έλεγχο του Συμβουλίου Περιουσιών Εκκενωθέντων (Evacuee Trust Property Board, ETPB), ο κρατικός φορέας είχε εγκαταλείψει πλήρως τους 287 στη διάθεση μαφιών γης, διαχειριζόμενος ενεργά μόλις 13 ενεργά μνημεία. [13] Υπάρχουν αναφορές ότι ορισμένα από αυτά τα μνημεία έχουν σκόπιμα αφεθεί σε τέτοια κατάσταση ώστε, με την πάροδο του χρόνου, να καταρρεύσουν από μόνα τους και τελικά να καταστραφούν. Επιφανή αρχαία μνημεία, όπως ο ναός Σρι Ναρασίμα (Sri Narasimha Temple) στο Πραχλαντπούρι του Μουλτάν και ο ιστορικός ναός του Ήλιου Αντίτια (Aditya Sun Temple), βρίσκονται σε πλήρη δομική αποσύνθεση, ενώ η συνεχιζόμενη διοικητική αποτυχία του κράτους να απομακρύνει τις παράνομες καταπατήσεις επιτρέπει στη φθορά και την εγκατάλειψη να σβήνουν σιωπηλά τα αρχιτεκτονικά κατάλοιπα της προ της Διχοτόμησης πλουραλιστικής κληρονομιάς της περιοχής. [14]

Επανειλημμένες επιθέσεις έχουν βάλει στο στόχαστρο ναούς, προσκυνηματικούς τόπους, άλλους θρησκευτικούς χώρους και θρησκευτικούς ηγέτες. Η κυβέρνηση έχει κάνει ελάχιστα για να αποτρέψει τέτοιες επιθέσεις ή να προστατεύσει αυτούς τους ιερούς τόπους και τους ανθρώπους που συνδέονται μαζί τους. Είναι σημαντικό να γίνει κατανοητό ότι η πολιτισμική και θρησκευτική κληρονομιά αποτελεί ουσιώδες μέρος της ταυτότητας κάθε θρησκευτικής κοινότητας. Αν αυτή η κληρονομιά καταστραφεί, κανείς δεν μπορεί να ισχυριστεί ειλικρινά ότι προστατεύονται τα δικαιώματα της κοινότητας αυτής.

Πολλά παραδείγματα καταδεικνύουν την έκταση της περιφρόνησης που επιδεικνύεται προς αυτούς τους θρησκευτικούς θεσμούς των μειονοτήτων. Η περιφρόνηση αυτή γίνεται εμφανής και μόνο από το γεγονός ότι αρκετοί ναοί και άλλοι τόποι λατρείας έχουν μετατραπεί σε δημόσιες εγκαταστάσεις, όπως αποχωρητήρια. Για παράδειγμα, στη Λαχόρη, ο αρχαίος ναός Μπασούλι Χανουμάν (Basuli Hanuman Mandir) μετατράπηκε και βεβηλώθηκε με σοκαριστικό τρόπο, ώστε να χρησιμοποιείται ως δημόσια τουαλέτα, προκαλώντας έντονη κατακραυγή. Παρομοίως, στον ιστορικό ναό του Πραχλαντπούρι (Prahladpuri Temple) στο Μουλτάν, τα γύρω ερείπια χρησιμοποιούνται συχνά από τους γειτονικούς πληθυσμούς ως υπαίθρια χωματερή και δημόσιο αποχωρητήριο. Επιπλέον, πρόσφατα, τον Ιούλιο του 2026, ο 125 ετών ιστορικός σιχικός ναός Γκουρντουάρα Σρι Γκουρού Σινγκ Σάμπα Σαχίμπ (Gurdwara Sri Guru Singh Sabha Sahib) στο Φαρουκαμπάντ στοχοποιήθηκε παράνομα και κατεδαφίστηκε ολοσχερώς από τοπικό επιχειρηματία, αποκαλύπτοντας τη συνεχιζόμενη αποτυχία του κράτους να διαφυλάξει τη μη μουσουλμανική πολιτισμική του κληρονομιά. [15]

Παρομοίως, τον Ιούλιο του 2020, ριζοσπαστικά στοιχεία κατέστρεψαν τον εν μέρει κατασκευασμένο περιτοιχισμό αυτού που θα γινόταν ο ναός Σρι Κρίσνα (Shri Krishna Mandir), το πρώτο ινδουιστικό ναϊκό συγκρότημα στο Ισλαμαμπάντ. Παρόμοια περιστατικά περιλαμβάνουν τον εμπρησμό από όχλο του ιστορικού ναού Μάτα Ράνι Μπατιγιανί (Mata Rani Bhatiyani Mandir) στο Σιντ και την επίθεση με βαριοπούλες στον αιωνόβιο ναό Σρι Παραμχάνς Τζι Μαχαράτζ Σαμάντι (Shri Paramhans Ji Maharaj Samadhi) στο Καράκ. Σε μια κοινωνία όπου τμήματα του πληθυσμού θεωρούν την καταστροφή τέτοιων θεσμών ηθικό καθήκον, μια ιδεολογική αφήγηση που εργαλειοποιεί τη θρησκεία μπορεί να τροφοδοτήσει περαιτέρω τέτοιες ενέργειες, ενώ η πίεση της κοινής γνώμης αναγκάζει επανειλημμένα τον διοικητικό μηχανισμό να υποκύπτει σε εξτρεμιστικές απαιτήσεις. [16]

Το Πακιστάν όντως άνοιξε τον Διάδρομο του Καρταρπούρ (Kartarpur Corridor) το 2019, έναν προσκυνηματικό διάδρομο χωρίς βίζα που συνδέει το Ντέρα Μπάμπα Νανάκ στο ινδικό Παντζάμπ με το Γκουρντουάρα Νταρμπάρ Σαχίμπ Καρταρπούρ στην πακιστανική περιφέρεια Ναροουάλ. Ο διάδρομος εγκαινιάστηκε με την ευκαιρία της 550ής επετείου από τη γέννηση του Γκουρού Νανάκ Ντεβ Τζι και επιτρέπει σε Σιχ προσκυνητές από την Ινδία και όλο τον κόσμο να επισκέπτονται έναν από τους ιερότερους τόπους του σιχισμού, όπου ο Γκουρού Νανάκ Ντεβ Τζι πέρασε τα τελευταία χρόνια της ζωής του. [17] Ακόμη και μετά από περιόδους κλεισίματος λόγω των εντάσεων Ινδίας-Πακιστάν και της πανδημίας Covid-19, το Πακιστάν διατήρησε και προέβαλε τον διάδρομο. Ωστόσο, αυτό δεν απαλλάσσει το πακιστανικό κράτος από την ευθύνη για την καταστροφή μεγάλου αριθμού ινδουιστικών τόπων λατρείας, μεταξύ άλλων ναών, σιχικών ναών (γκουρντουάρες) και άλλων θρησκευτικών χώρων. Πολλές οργανώσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων και διεθνείς οργανισμοί έχουν επίσης επικρίνει το Πακιστάν, επειδή δεν διασφάλισε την ασφάλεια και τη διατήρηση αυτών των θρησκευτικών χώρων και άλλων θεσμών των μειονοτήτων.

Επιπλέον, σε μια προφανή προσπάθεια να εξαλειφθεί η θρησκευτική και πολιτισμική τους ταυτότητα, το Πακιστάν άλλαξε τα ονόματα πολλών ινδουιστικών θρησκευτικών τόπων. Αν δει κανείς τα τοπωνύμια σήμερα, ελάχιστα είναι εκείνα που αντανακλούν ινδουιστική κληρονομιά, γεγονός που υποδηλώνει συστηματική αφαίρεση αυτής της ταυτότητας. Πρόσφατα, υπήρξε πρόταση της επαρχιακής κυβέρνησης του Παντζάμπ, στο πλαίσιο της πρωτοβουλίας Lahore Heritage Areas Revival (LHAR) υπό τη Μαριάμ Ναουάζ (Maryam Nawaz), για την αποκατάσταση ορισμένων από αυτά τα αρχικά ονόματα της προ της Διχοτόμησης εποχής. Ωστόσο, μετά την έντονη αντίδραση εξτρεμιστικών στοιχείων, συντηρητικών ομάδων και δεξιών vloggers των μέσων κοινωνικής δικτύωσης, που κατηγόρησαν το κράτος ότι προωθεί τον ινδουιστικό πολιτισμό, η πρόταση αναβλήθηκε και αποσύρθηκε πλήρως, αντανακλώντας για άλλη μια φορά την κυρίαρχη νοοτροπία σε τμήματα της κοινωνίας. [18]

Ένα ολόκληρο σύστημα στηρίζει αυτή την κατάσταση. Παρότι το Σύνταγμα προβλέπει εγγυήσεις για τις μειονότητες, η πλημμελής εφαρμογή συνεχίζει να τις υπονομεύει. Επιπλέον, οι δικαστές συχνά δυσκολεύονται να λάβουν ανεξάρτητες αποφάσεις εξαιτίας των πιέσεων και του εκφοβισμού που υφίστανται.

Οι νόμοι περί βλασφημίας και η συστημική ευαλωτότητα των θρησκευτικών μειονοτήτων

Οι πακιστανικοί νόμοι περί βλασφημίας και άλλες νομικές διατάξεις θεωρούνται ευρέως ότι εισάγουν διακρίσεις εις βάρος των θρησκευτικών μειονοτήτων. Οι νόμοι αυτοί συχνά χρησιμοποιούνται καταχρηστικά για να στοχοποιηθούν άτομα με το πρόσχημα ότι χρησιμοποίησαν προσβλητική ή υποτιμητική γλώσσα κατά του Ισλάμ ή του Προφήτη Μωάμεθ (ειρήνη σε αυτόν). Ωστόσο, σε πολλές περιπτώσεις, προσωπικές διαφορές, συγκρούσεις για περιουσίες, επιχειρηματικοί ανταγωνισμοί, έχθρες ή θρησκευτικές προκαταλήψεις υποκίνησαν τις κατηγορίες, οι οποίες αργότερα αποδείχθηκαν ψευδείς.

Για παράδειγμα, τον Σεπτέμβριο του 2019, ένας βίαιος όχλος στην πόλη Γκότκι, στην επαρχία Σιντ, επιτέθηκε σε τρεις ινδουιστικούς ναούς, μεταξύ των οποίων και ο Sacho Satram Das Mandir, σε αρκετά καταστήματα και στο Sindh Public School, αφού ένας μουσουλμάνος μαθητής κατηγόρησε τον ινδουιστή διευθυντή, Νόταν Λαλ (Notan Lal), ότι είχε κάνει βλάσφημα σχόλια για τον Προφήτη Μωάμεθ. Τοπικές έρευνες και εκθέσεις οργανώσεων ανθρωπίνων δικαιωμάτων αποκάλυψαν αργότερα ότι οι κατηγορίες είχαν σε μεγάλο βαθμό διογκωθεί από εξτρεμιστικές ομάδες, για να διευθετηθούν τοπικές οικονομικές εκκρεμότητες· ωστόσο, οι θεσμικοί μηχανισμοί υπέκυψαν αμέσως στον όχλο, με αποτέλεσμα ο διευθυντής να τεθεί ταχύτατα υπό κράτηση βάσει του άρθρου 295-C, ενώ οι δράστες της βεβήλωσης των ναών δεν αντιμετώπισαν καμία ουσιαστική νομική λογοδοσία. [19]

Οι διατάξεις περί βλασφημίας που περιλαμβάνονται στον Ποινικό Κώδικα του Πακιστάν (άρθρα 295-B, 295-C και 298-A έως 298-C) προβλέπουν αυστηρές ποινές για προσβολές που εκλαμβάνονται ως στρεφόμενες κατά του Προφήτη Μωάμεθ ή για τη βεβήλωση του Κορανίου. [20] Οι ποινές κυμαίνονται από τρία χρόνια φυλάκισης και πρόστιμο έως ισόβια κάθειρξη και ακόμη και τη θανατική ποινή. Η ίδια η ύπαρξη αυτών των νόμων δημιουργεί φόβο στις θρησκευτικές μειονότητες. Επειδή ο πήχης των αποδεικτικών στοιχείων είναι διαρθρωτικά χαμηλός και οι νόμοι δεν προβλέπουν διατάξεις για να τιμωρούν όσους προβαίνουν σε ψευδείς καταγγελίες, λειτουργούν ως νομικά όπλα που εκθέτουν τους μη μουσουλμάνους σε άμεση σύλληψη από το κράτος και σε εξωδικαστική βία στον δρόμο, στη βάση στοιχειωδών, ανεπιβεβαίωτων δηλώσεων.

Οι καταγγελίες περί βλασφημίας συχνά πυροδοτούν λιντσαρίσματα από όχλο. Όταν διαδίδονται φήμες εις βάρος ενός μέλους θρησκευτικής μειονότητας, το άτομο αυτό δέχεται συχνά επίθεση ή λιντσάρεται προτού καν υπάρξει οποιαδήποτε δικαστική διαδικασία. Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι το λιντσάρισμα, στις 3 Δεκεμβρίου 2021, του Πριγιάντα Κουμάρα (Priyantha Kumara), 48 ετών, βουδιστή υπηκόου της Σρι Λάνκα, που εργαζόταν στο Πακιστάν επί 11 χρόνια ως γενικός διευθυντής της Rajco Industries, εργοστασίου αθλητικού εξοπλισμού και ενδυμάτων στο Σιαλκότ, στο Παντζάμπ. Ο Κουμάρα βασανίστηκε βάναυσα, ξυλοκοπήθηκε μέχρι θανάτου και το σώμα του κάηκε δημόσια στην οδό Wazirabad από όχλο εκατοντάδων ατόμων, αφού κατηγορήθηκε ψευδώς για βλασφημία επειδή αφαίρεσε θρησκευτικά αυτοκόλλητα από έναν τοίχο, ενόψει προγραμματισμένου καθαρισμού και ασβεστώματος στο εργοστάσιο. [21] Σε τέτοιες περιπτώσεις, συχνά δεν υπάρχει αποτελεσματική προσφυγή στη Δικαιοσύνη ή σε άλλους κρατικούς θεσμούς, καθώς δικαστές, δικηγόροι και άλλοι ενδέχεται να φοβούνται ότι θα γίνουν και οι ίδιοι στόχος αν αποφανθούν υπέρ του κατηγορουμένου.

Ακόμη και μικρότερες μουσουλμανικές σέκτες δεν είναι ασφαλείς στο Πακιστάν, κάτι που αντανακλά την ευρύτερη φύση του προβλήματος. Για παράδειγμα, η κοινότητα των Αχμαντίγια, η οποία έχει κηρυχθεί μη μουσουλμανική βάσει του πακιστανικού δικαίου, έχει επίσης υποστεί βία, διακρίσεις και διώξεις υπό αυτούς τους νόμους περί βλασφημίας. Η θεσμοποιημένη καταστολή έχει κλιμακωθεί σε σημείο που ακόμη και ο κρατικός μηχανισμός συνδράμει ενεργά στη δίωξή τους· στις αρχές του 2025, η αστυνομία του Παντζάμπ πραγματοποίησε συστηματικές εφόδους και κατεδάφισε τους ιστορικούς μιναρέδες και τα μιχράμπ τόπων λατρείας των Αχμαντί ηλικίας 120 ετών, σε περιοχές όπως το Χαμράτζ Πούρα και το Κοτ Ρεχμάτ Χαν, προκειμένου να ικανοποιηθούν τοπικοί σκληροπυρηνικοί κληρικοί. [22]

Οι υποθέσεις αυτές αναδεικνύουν επίσης τις καταστροφικές ανθρώπινες συνέπειες των πακιστανικών νόμων περί βλασφημίας, βάσει των οποίων πολλοί άνθρωποι έχουν χάσει τη ζωή τους ή έχουν παραμείνει φυλακισμένοι έπειτα από καταγγελίες. Πολλοί άνθρωποι έχουν χάσει τη ζωή τους εξαιτίας κατηγοριών που διατυπώθηκαν υπό αυτούς τους νόμους. Μόνο το 2019, τουλάχιστον 84 άτομα κρατούνταν επισήμως σε διάφορα σωφρονιστικά καταστήματα με κατηγορίες βλασφημίας, και τουλάχιστον 29 από αυτούς είχαν καταδικαστεί σε θάνατο από πρωτοβάθμια δικαστήρια, σύμφωνα με στοιχεία που καταγράφονται στην έκθεση του αμερικανικού υπουργείου Εξωτερικών για τη διεθνή θρησκευτική ελευθερία. [23]

Επιπλέον, αν εξετάσει κανείς την εκπροσώπηση των Ινδουιστών στο εθνικό νομοθετικό σώμα του Πακιστάν, παραμένει εξαιρετικά περιορισμένη. Μολονότι οι θρησκευτικές μειονότητες διαθέτουν έδρες που τους αναλογούν, συγκεκριμένα 10 έδρες στην Εθνοσυνέλευση επί συνόλου 336, οι εκπρόσωποί τους ορίζονται κατά κανόνα από τα κυρίαρχα πολιτικά κόμματα μέσω συστήματος αναλογικής εκπροσώπησης με λίστες και δεν εκλέγονται απευθείας από μειονοτικές εκλογικές περιφέρειες, γεγονός που περιορίζει την ανεξάρτητη πολιτική τους φωνή. Παρομοίως, η εκπροσώπησή τους στην ανώτερη δημόσια διοίκηση, στη Δικαιοσύνη, στην αστυνομία και στις ένοπλες δυνάμεις είναι επίσης ελάχιστη. Ακόμη και εκεί όπου υφίσταται ποσόστωση 5% για τις μειονότητες στη δημόσια απασχόληση, χιλιάδες θέσεις παραμένουν κενές σε ομοσπονδιακές και επαρχιακές υπηρεσίες, ενώ μεγάλο ποσοστό των μειονοτικών εργαζομένων συγκεντρώνεται στις χαμηλότερα αμειβόμενες θέσεις, όπως οι δημοτικές εργασίες καθαριότητας και χειρωνακτικής αποκομιδής λυμάτων, στις βαθμίδες 1 έως 4. Αντιμετωπίζουν συστημικές διακρίσεις που περιορίζουν την πρόσληψη και την εξέλιξή τους. Πέρα από τα θεσμικά εμπόδια, συναντούν και κοινωνικές διακρίσεις, που περιορίζουν περαιτέρω τις ευκαιρίες τους.

Εξάλλου, από τη στιγμή που γεννιέται ένα ινδουιστικό παιδί, αντιμετωπίζει διάφορες μορφές διακρίσεων, από την πρόσβαση σε υπηρεσίες παιδικής πρόνοιας και στην εκπαίδευση έως τις ευκαιρίες απασχόλησης αργότερα στη ζωή του. Οι ανισότητες αυτές το θέτουν σε μειονεκτική θέση εξαρχής, καθιστώντας δύσκολο να ανταγωνιστεί επί ίσοις όροις μέσα στην κοινωνία. Βρίσκονται σε μια διαρθρωτικά αδύναμη θέση, κάτι που από μόνο του συνιστά σοβαρή μορφή διάκρισης.

Ακόμη και όταν υπάρχουν ευκαιρίες, συχνά τους λείπει η κοινωνική, οικονομική και θεσμική στήριξη που απαιτείται για να ανταγωνιστούν δίκαια. Η συστηματική περιθωριοποίηση έχει αφήσει πολλούς να ζουν υπό διαρκή φόβο και ανασφάλεια. Οι συνθήκες διαβίωσής τους είναι συχνά άκρως υποβαθμισμένες. Αυτό γίνεται εμφανές σε πολλές ινδουιστικές συνοικίες, όπου οι κακές συνθήκες διαβίωσης παραμένουν συνηθισμένες. Σε αγροτικές περιφέρειες όπως το Θαρπαρκάρ, όπου συγκεντρώνεται μεγάλος αριθμός από τον ινδουιστικό πληθυσμό του Πακιστάν, η έλλειψη βασικών δημόσιων υποδομών είναι κραυγαλέα: πάνω από το 90% των τοπικών υπόγειων υδάτων είναι υφάλμυρα, έντονα αλατούχα και ακατάλληλα για ανθρώπινη κατανάλωση, σύμφωνα με τα πρότυπα του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας (ΠΟΥ). [24] Πολλοί επίσης στερούνται πρόσβασης σε βασικά αγαθά, όπως ασφαλές πόσιμο νερό, υγειονομική περίθαλψη, αποχέτευση και άλλες απαραίτητες δημόσιες υπηρεσίες.

Η πολιτική της ετεροποίησης και οι αντιινδουιστικές αφηγήσεις

Υπάρχει ένα σύστημα που διαιωνίζει αυτή τη διάκριση, με τη συμμετοχή διαφόρων θεσμών αλλά και της ίδιας της κοινωνίας. Το αντιινδουιστικό αίσθημα που καλλιεργεί το στρατιωτικό κατεστημένο του Πακιστάν από τη δημιουργία της χώρας το έχει βοηθήσει να διατηρεί την επιρροή και την ισχύ του. Η ετεροποίηση των Ινδουιστών έχει καταστεί στρατηγικό εγχείρημα του πακιστανικού στρατιωτικού κατεστημένου, με το αντιινδουιστικό αίσθημα να λειτουργεί ως ενοποιητικός παράγοντας.

Το αίσθημα αυτό έχει διαχυθεί στους θεσμούς και στην κοινωνία μέσω της εκπαίδευσης και της κοινωνικοποίησης, με διαδοχικές κυβερνήσεις και θεσμούς να το ενισχύουν με την πάροδο του χρόνου. Για παράδειγμα, πρόσφατα ο αρχηγός του στρατού, στρατηγός Άσιμ Μουνίρ, επικαλέστηκε ρητά αυτή την αφήγηση, δηλώνοντας ότι μουσουλμάνοι και Ινδουιστές παραμένουν διακριτοί ως προς τη θρησκεία, τα έθιμα και τις φιλοδοξίες τους. Καθώς το Πακιστάν δημιουργήθηκε με βάση τη Θεωρία των Δύο Εθνών, που υποστήριζε ότι Ινδουιστές και μουσουλμάνοι αποτελούν διακριτά έθνη τα οποία δεν μπορούν να συμβιώσουν, οι αντιινδουιστικές στάσεις έχουν ριζώσει βαθιά στα ιδεολογικά θεμέλια του πακιστανικού κράτους. [25]

Επιπλέον, το αντιινδουιστικό αίσθημα συχνά μεταφράζεται σε αντιινδικό αίσθημα, και αντιστρόφως. Από την ίδρυσή του, η εθνική ταυτότητα του Πακιστάν έχει οριστεί σε μεγάλο βαθμό σε αντιπαράθεση με την Ινδία, καθιστώντας την εχθρότητα προς τους Ινδουιστές επαναλαμβανόμενο χαρακτηριστικό της πολιτικής του αφήγησης. Ο πακιστανικός στρατός στηρίζεται σταθερά σε αυτή την αφήγηση από το 1947, χρησιμοποιώντας την για να ενισχύσει τη νομιμοποίησή του στην κοινωνία. Οι Ινδουιστές στο Πακιστάν φέρουν επιπλέον το βάρος της σύνδεσής τους με την Ινδία, η οποία θεωρείται ο κύριος αντίπαλος του Πακιστάν. Αυτό εντείνει περαιτέρω τις προκαταλήψεις εις βάρος τους και ενισχύει αφηγήσεις που συμβάλλουν στη ριζοσπαστικοποίηση εναντίον της Ινδίας.

Η νοοτροπία αυτή αποτυπώθηκε και σε πρόσφατη δήλωση του προέδρου του Πακιστάν, Ασίφ Αλί Ζαρντάρι. Αναφερόμενος στην ινδουιστική μειονότητα του Πακιστάν, είπε: «Εμείς είμαστε μουσουλμάνοι. Αυτοί δεν είναι. Αλλά εμείς είμαστε μουσουλμάνοι με τη νοοτροπία ότι ανεχόμαστε 3–4% ινδουιστικό πληθυσμό. Είναι εξίσου ελεύθεροι, εξίσου καλά, όσο οπουδήποτε αλλού ήταν. [26] Θα προτιμούσαν να είναι μαζί μας παρά μαζί τους». Η διατύπωση αυτή είναι σημαντική, διότι ο χαρακτηρισμός των Ινδουιστών ως πληθυσμού που οι μουσουλμάνοι «ανέχονται» τοποθετεί την πλειονότητα στη θέση εκείνου που επιτρέπει ή υπομένει την παρουσία της μειονότητας, αντί να την αναγνωρίζει απλώς ως ισότιμους πολίτες.

Επιπλέον, ο άξονας στρατού–μουλάδων έχει, κατά πολλούς επικριτές, συντηρήσει πανισλαμικές αφηγήσεις, μεταξύ των οποίων και αναφορές στη Γκαζβά-ε-Χιντ από ορισμένες εξτρεμιστικές ομάδες και κληρικούς. Μέσα σε τέτοιες αφηγήσεις, εξτρεμιστικές ομάδες και δίκτυα παρουσιάζουν την Ινδία ως τον κύριο αντίπαλο, μέσα από τα κηρύγματα και τη φιλολογία τους, συμπεριλαμβανομένων συμβολικών εκκλήσεων να υψώσουν τη σημαία τους πάνω από το Λαλ Κίλα του Δελχί. Σε αυτά τα σχήματα, το αντιινδουιστικό αίσθημα λειτουργεί ως εργαλείο για την ενίσχυση της θρησκευτικής πόλωσης, την περιθωριοποίηση των μειονοτικών κοινοτήτων και τη διατήρηση εξτρεμιστικών αφηγήσεων. [27]

Εκπαίδευση, ιδεολογική κατήχηση και η κανονικοποίηση του μίσους

Το εκπαιδευτικό σύστημα του Πακιστάν διαιωνίζει το μίσος κατά των Ινδουιστών. Από την αρχή, μόλις ένα παιδί γεννηθεί και αρχίσει τη διαδικασία κοινωνικοποίησης, εκτίθεται σε αφηγήσεις και στάσεις που συμβάλλουν στην ετεροποίηση των Ινδουιστών. Υπάρχει, συνεπώς, μια διαρκής διαδικασία ετεροποίησης από μικρή ηλικία. Τα βιβλία ιστορίας και άλλα σχολικά εγχειρίδια παρουσιάζουν το υλικό με τρόπους που ενισχύουν επανειλημμένα το μίσος προς τους Ινδουιστές.

Για παράδειγμα, αποσπάσματα από σχολικά εγχειρίδια, όπως ένα μάθημα Ουρντού της Ε΄ τάξης που αναφέρει «Ο Ινδουιστής υπήρξε πάντοτε εχθρός του Ισλάμ», και ένα κείμενο Κοινωνικών Σπουδών της Δ΄ τάξης που δηλώνει «Η θρησκεία των Ινδουιστών δεν τους δίδαξε καλά πράγματα», καταδεικνύουν αυτή τη μεροληψία. [28] Διεθνείς παρατηρητές ανθρωπίνων δικαιωμάτων έχουν τεκμηριώσει συστηματικά αυτές τις αφηγήσεις, επισημαίνοντας πώς τα κρατικά προγράμματα σπουδών παρουσιάζουν συστηματικά τον ινδουιστικό πολιτισμό ως εγγενώς καταπιεστικό και εχθρικό. Υπάρχουν πολλά ακόμη παρόμοια παραδείγματα στα οποία οι Ινδουιστές εμφανίζονται επανειλημμένα ως κακοί και ως άνθρωποι στους οποίους πρέπει να δοθεί ένα μάθημα.

Για παράδειγμα, ιστορικές μορφές που εισέβαλαν στην Ινδία, λεηλάτησαν τον πλούτο της και κατέστρεψαν τους ναούς της εξυμνούνται ως ήρωες στο Πακιστάν. Ο Μοχάμεντ Γκορί (Muhammad Ghori), που επιτέθηκε στην Ινδία και λεηλάτησε τον πλούτο της, εξυμνείται ως ήρωας. Παρομοίως, ο Μαχμούτ της Γαζνί (Mahmud of Ghazni), που επιτέθηκε και λεηλάτησε τον περίφημο ναό Σομνάθ, εξυμνείται επίσης ως ήρωας. [29] Έτσι, πολλά πρόσωπα που στην Ινδία θεωρούνται εισβολείς υπεύθυνοι για τη λεηλασία του πλούτου της χώρας, την καταστροφή της πολιτιστικής της κληρονομιάς και τις επιθέσεις στις πόλεις της, στο Πακιστάν, αντιθέτως, δοξάζονται. Αυτός ο αναθεωρητισμός εκτείνεται και στα σύγχρονα ιστορικά κείμενα, τα οποία ανάγουν συστηματικά την πολυσύνθετη ιστορική ταυτότητα της περιοχής σε ένα δίπολο θρησκευτικής σύγκρουσης, διασφαλίζοντας ότι οι ιστορικές αυτές μορφές εμφανίζονται αποκλειστικά ως υπέρμαχοι της πίστης και όχι ως πολιτικοί κατακτητές.

Το Πακιστάν έχει επίσης δώσει σε ορισμένα οπλικά του συστήματα, μεταξύ των οποίων και σε πυραύλους, τα ονόματα αυτών των ιστορικών εισβολέων. Για παράδειγμα, το οπλοστάσιο στρατηγικών βαλλιστικών πυραύλων του περιλαμβάνει τις σειρές Ghauri, Ghaznavi και Abdali, ονομασίες που δόθηκαν ειδικά προς τιμήν του Μοχάμεντ της Γκορ, του Μαχμούτ της Γαζνί και του Αχμάντ Σαχ Αμπντάλι, διαιωνίζοντας έτσι μια διαρκή ψυχολογική εχθρότητα προς την Ινδία. [30] Σε ένα τέτοιο εκπαιδευτικό περιβάλλον, τα παιδιά μεγαλώνουν με αυτές τις αφηγήσεις, οι οποίες συμβάλλουν στη μισαλλοδοξία και στο αντιινδικό αίσθημα. Αν κανείς προβεί σε αντικειμενική εξέταση των πακιστανικών σχολικών εγχειριδίων, γίνεται ευκολότερο να κατανοήσει γιατί αναπτύχθηκαν τέτοιες στάσεις.

Ο Ρατζίβ Θακούρ (Rajiv Thakur), συντονιστής του Seva Welfare Trust Pakistan, δηλώνει σχετικά: «Όταν προωθείς το μίσος στα σχολεία, το αποτέλεσμα είναι να δημιουργείς μίσος σε κοινωνικό επίπεδο. Έτσι, αυτού του είδους η νοοτροπία διαποτίζει στη συνέχεια ολόκληρη την κοινωνία». [31]

Η σύνθετη κατάσταση στο Πακιστάν μπορεί να καταδειχθεί και μέσα από ένα άλλο παράδειγμα. Βίντεο στο TikTok έδειχνε ένα αγόρι, περίπου τεσσάρων ή πέντε ετών, να προειδοποιεί τον πρωθυπουργό Ιμράν Χαν ότι, αν επέτρεπε να προχωρήσει η ανέγερση του ναού στο Ισλαμαμπάντ, θα σκότωνε έναν Ινδουιστή, επειδή πίστευε ότι αυτό ήταν καθήκον του. Ένα ακόμη μικρότερο παιδί επευφημούσε στο βάθος, ενώ ο πατέρας μπήκε στο κάδρο χαμογελώντας και επανέλαβε τις απειλές του γιου του κατά των Πακιστανών Ινδουιστών. Το περιστατικό δείχνει πώς το αντιινδουιστικό μίσος μπορεί να ριζώσει βαθιά και να κανονικοποιηθεί σε τμήματα της κοινωνίας και να μεταδοθεί από γενιά σε γενιά μέσω της οικογένειας και της κοινωνικοποίησης. [32] Αντί να αποθαρρύνει μια τέτοια συμπεριφορά, ο πατέρας την ενίσχυσε απροκάλυπτα, οδηγώντας το παιδί να πιστέψει ότι το μίσος, ακόμη και η βία κατά των Ινδουιστών, ήταν ηθικά και θρησκευτικά δικαιολογημένα. Σε ένα τέτοιο περιβάλλον, αυτές οι στάσεις κανονικοποιούνται από μικρή ηλικία, αφήνοντας ελάχιστο χώρο για αμφισβήτηση ή διόρθωσή τους και διαιωνίζοντας τη μισαλλοδοξία ανά τις γενιές.

Δεύτερον, υπάρχει ένα εκτεταμένο δίκτυο μεντρεσέδων που, κατά πολλούς επικριτές, προωθεί τη ριζοσπαστικοποίηση και το αντιινδικό αίσθημα. Εκεί συχνά ολοκληρώνεται η ιδεολογική κατήχηση. Μέσα από επιλεκτικές ερμηνείες ισλαμικών κειμένων, ορισμένα εξτρεμιστικά στοιχεία κηρύσσουν τη βία και την τζιχάντ για να προωθήσουν τους στόχους τους. Το Πακιστάν διαθέτει σχεδόν 40.000 μεντρεσέδες και σε ορισμένες περιοχές ξεπερνούν αριθμητικά τα δημόσια σχολεία, ιδίως στο νότιο Παντζάμπ και στην επαρχία Χάιμπερ Παχτουνχβά. [33]

Σύμφωνα με αυτούς τους επικριτές, οι θρησκευτικές διδασκαλίες χειραγωγούνται για να ριζοσπαστικοποιήσουν τους μαθητές και ορισμένοι μεντρεσέδες λειτουργούν ως κέντρα κατήχησης κατά των Ινδουιστών, των χριστιανών, των Εβραίων και άλλων θρησκευτικών μειονοτήτων. Οι θρησκευτικοί κληρικοί διαδραματίζουν επίσης καθοριστικό ρόλο σε αυτή τη διαδικασία. Χρησιμοποιούν συναισθηματική γλώσσα, εξυμνούν τη βία και μιλούν για τις ανταμοιβές της μεταθανάτιας ζωής, πείθοντας τους πιστούς ότι εκεί βρίσκεται η απόλυτη ευτυχία και, σε ορισμένες εξτρεμιστικές αφηγήσεις, παρουσιάζοντας τη βία κατά των Ινδουιστών ως θρησκευτικό καθήκον.

Στο κλίμα αυτό έχουν συμβάλει και πρόσωπα του χώρου της τρομοκρατίας. Για παράδειγμα, σύμφωνα με την έκθεση του αμερικανικού υπουργείου Εξωτερικών για τη διεθνή θρησκευτική ελευθερία, ο Χαφίζ Σαΐντ (Hafiz Saeed), ιδρυτής της Λάσκαρ-ε-Τάιμπα (Lashkar-e-Taiba), απείλησε δημοσίως Εβραίους και Ινδουιστές και κάλεσε σε ιερό πόλεμο εναντίον τους κατά τη διάρκεια μεγάλης συγκέντρωσης στη Λαχόρη. [34] Τέτοιες δηλώσεις, που διαδίδονται ευρέως μέσα από οργανωτικά δίκτυα όπως η Τζαμάατ-ουντ-Ντάουα (Jamaat-ud-Dawa), βοηθούν να κανονικοποιηθεί το μίσος, οδηγώντας πολλούς να πιστεύουν ότι οι διακρίσεις κατά των μειονοτήτων είναι ηθικά δικαιολογημένες.

Η κανονικοποίηση ασκεί ισχυρή επίδραση στους θεσμούς και στην ίδια την κοινωνία. Όσοι προβαίνουν σε διακρίσεις ή ασκούν βία κατά των Ινδουιστών συχνά θεωρούν τις πράξεις τους φυσιολογική συμπεριφορά και δεν πιστεύουν ότι κάνουν κάτι λάθος. Αντιθέτως, αισθάνονται ότι οι πράξεις τους έχουν θρησκευτική επικύρωση και ηθική νομιμοποίηση. Αυτές οι αφηγήσεις, που διαδίδονται από εξτρεμιστές κληρικούς και εδραιώνονται μέσω της κοινωνικοποίησης, εκδηλώνονται ως διακρίσεις και βία. Με την πάροδο του χρόνου, οι παράγοντες αυτοί συνδυάζονται ώστε να δημιουργήσουν ένα κοινωνικό σύστημα αξιών που είναι αποκλειστικό, κανονικοποιεί το μίσος προς τους Ινδουιστές και καθιστά μια τέτοια συμπεριφορά κοινωνικά αποδεκτή.

Η συστημική ευαλωτότητα των ινδουιστριών γυναικών και κοριτσιών στο Πακιστάν

Εξάλλου, οι Ινδουιστές υφίστανται και συστημική καταπίεση μέσω των καταναγκαστικών γάμων και των θρησκευτικών μεταστροφών. Πολλές γυναίκες και κορίτσια, σύμφωνα με καταγγελίες, έχουν υποστεί απαγωγή, βίαιη μεταστροφή και γάμο παρά τη θέλησή τους. Οι ευάλωτες κοινωνικοοικονομικές τους συνθήκες τις καθιστούν εύκολους στόχους εκμετάλλευσης. Πλήθος καταγεγραμμένων υποθέσεων δείχνει πώς νεαρά ινδουιστικά κορίτσια έχουν υποστεί απαγωγή και καταναγκαστικό γάμο, ενώ ορισμένα υπέστησαν και σεξουαλική εκμετάλλευση.

Περίπου 1.000 ινδουίστριες και χριστιανές κοπέλες στο Πακιστάν απάγονται και εξισλαμίζονται κάθε χρόνο, σύμφωνα με καταγγελίες. Σε πολλές περιπτώσεις, η σεξουαλική βία και ο βιασμός χρησιμοποιούνται ως εργαλεία ισχύος και κυριαρχίας. [35] Αρκετές διεθνείς ΜΚΟ έχουν τεκμηριώσει τέτοιες υποθέσεις και έχουν αναδείξει τους καταναγκαστικούς γάμους αυτών των κοριτσιών. Η φτώχεια, η κοινωνική ευαλωτότητα και η θρησκευτική προκατάληψη αυξάνουν περαιτέρω τους κινδύνους που αντιμετωπίζουν πολλές ινδουιστικές οικογένειες.

Σύμφωνα με έκθεση της Εθνικής Επιτροπής Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων του Πακιστάν (Pakistan National Commission for Human Rights, NCHR), οι υποθέσεις αυτές δεν αποτελούν μεμονωμένα περιστατικά, αλλά εντάσσονται σε ένα επαναλαμβανόμενο μοτίβο, στο οποίο οι δράστες εξαναγκάζουν ευάλωτα ινδουιστικά κορίτσια να ασπαστούν το Ισλάμ και να παντρευτούν μουσουλμάνους άνδρες χωρίς την ελεύθερη και εν επιγνώσει συναίνεσή τους. Η έκθεση σημειώνει περαιτέρω ότι τα περισσότερα θύματα είναι νεαρά ινδουιστικά κορίτσια από αγροτικές περιοχές του Σιντ και του νότιου Παντζάμπ, όπου η φτώχεια, ο κοινωνικός αποκλεισμός και η περιορισμένη πρόσβαση στην εκπαίδευση τα καθιστούν ιδιαίτερα ευάλωτα.

Η έκθεση προσδιορίζει την «ιδεολογικά υποκινούμενη σεξουαλική αποπλάνηση» ως έναν από τους κύριους παράγοντες πίσω από αυτές τις υποθέσεις. Οι δράστες στοχοποιούν σκόπιμα ευάλωτα κορίτσια που αντιμετωπίζουν φτώχεια, οικογενειακή αστάθεια ή κοινωνικές διακρίσεις, μέσω συναισθηματικής χειραγώγησης, ψευδών υποσχέσεων προστασίας ή διαβεβαιώσεων αγάπης. [36]

Η Επιτροπή αυτή έχει εκφράσει σοβαρές ανησυχίες για το διευρυνόμενο μοτίβο της «βίαιης μεταστροφής μέσω γάμου» (FCM). Επιπλέον, όταν γονείς ή άλλα μέλη της οικογένειας προσφεύγουν στην αστυνομία για να υποβάλουν μήνυση, συχνά οι υποθέσεις δεν καταγράφονται. Σε πολλές περιπτώσεις, τέτοιες μεταστροφές και γάμοι γιορτάζονται μάλιστα από τμήματα της κοινωνίας. [37]

Όταν τα θύματα αναζητούν δικαιοσύνη, οι αρχές επιβολής του νόμου αποδίδουν συχνά μεγάλη βαρύτητα στα πιστοποιητικά μεταστροφής και στα νικαχνάμα (συμβόλαια γάμου), κάτι που μπορεί να οδηγήσει τις αρχές στο να απαλλάξουν ή να προστατεύσουν τους φερόμενους ως απαγωγείς. Σε πολλές περιπτώσεις, οι αρχές και άλλοι παρουσιάζουν τα περιστατικά ως «γάμους από έρωτα», επιτρέποντας στους δράστες να διαφύγουν τη λογοδοσία. [38] Έχουν υπάρξει επίσης περιπτώσεις όπου θρησκευτικοί κληρικοί εξέδωσαν αποφάσεις που στήριζαν την επιστροφή των κοριτσιών στα ίδια ακριβώς πρόσωπα που κατηγορούνταν ότι τα απήγαγαν ή τα κακοποίησαν σεξουαλικά.

Για παράδειγμα, τον Φεβρουάριο του 2023, η 14χρονη Meena Bhatt, ανήλικη ινδουίστρια, φέρεται να απήχθη από τους Syed Salim Shah, Mukhtiyar Shah, Aziz Rehman και άλλους. Ο πατέρας της, φτωχός εργάτης, κατέθεσε στην αστυνομία First Information Report (FIR) για απαγωγή. Καθώς ο Sindh Child Marriages Restraint Act απαγορεύει τον γάμο ατόμων κάτω των 18 ετών, το δικαστήριο διέταξε εξέταση προσδιορισμού ηλικίας. Αν και η οικογένεια προσκόμισε σχολικά έγγραφα που ανέφεραν ρητά ότι η Meena γεννήθηκε την 1η Ιανουαρίου 2009, το δικαστήριο δεν πείστηκε. [39] Η ιατρική επιτροπή που όρισε το δικαστήριο εκτίμησε την ηλικία της μεταξύ 17 και 18 ετών, παρακάμπτοντας τα έγγραφα. Με βάση αυτό, το δικαστήριο διέταξε η Meena να παραδοθεί στον φερόμενο ως απαγωγέα της.

Τομή θρησκευτικού εξτρεμισμού και φεουδαρχικής εκμετάλλευσης

Επιπλέον, κάθε φορά που επιχειρήθηκε να εισαχθούν νόμοι για την αντιμετώπιση αυτών των ζητημάτων, τμήματα του τοπικού πληθυσμού συχνά τους αντιστάθηκαν. Για παράδειγμα, η κυβέρνηση της Σιντ, όπου ζει το μεγαλύτερο μέρος του ινδουιστικού πληθυσμού του Πακιστάν, επιχείρησε δύο φορές να θέσει εκτός νόμου τις εξαναγκαστικές μεταστροφές και τους καταναγκαστικούς γάμους, εισάγοντας κατευθυντήριες γραμμές για τη δικαστική διαδικασία μέσω του Protection of Minorities Bill. Το νομοσχέδιο πρότεινε τον καθορισμό της ελάχιστης ηλικίας για θρησκευτικές μεταστροφές στα 18 έτη και επεδίωκε την ενίσχυση της δικονομικής προστασίας.

Το 2016, το νομοσχέδιο ψηφίστηκε ομόφωνα από τη Συνέλευση της Σιντ. Ωστόσο, θρησκευτικά κόμματα αντέδρασαν στο προτεινόμενο όριο ηλικίας για τις μεταστροφές και απείλησαν να πολιορκήσουν τη Συνέλευση αν το νομοσχέδιο λάμβανε την έγκριση του κυβερνήτη. Ως αποτέλεσμα, ο κυβερνήτης αρνήθηκε να υπογράψει το νομοσχέδιο ώστε να γίνει νόμος.

Το 2019, η κυβέρνηση εισήγαγε αναθεωρημένη εκδοχή του νομοσχεδίου, ωστόσο τα θρησκευτικά κόμματα οργάνωσαν εκ νέου διαδηλώσεις, ωστόσο τα θρησκευτικά κόμματα οργάνωσαν εκ νέου διαδηλώσεις. Ο Pir Mian Abdul Khaliq (Mian Mithu), πολιτικός και θρησκευτικός ηγέτης που συνδέεται με πλήθος υποθέσεων φερόμενων εξαναγκαστικών μεταστροφών ανήλικων ινδουιστριών στη Σιντ, ηγήθηκε καθιστικής διαμαρτυρίας. Ο ίδιος και οι υποστηρικτές του υποστήριξαν ότι τα κορίτσια δεν εξαναγκάζονταν, αλλά είχαν ασπαστεί οικειοθελώς το Ισλάμ αφού ερωτεύτηκαν μουσουλμάνους άνδρες. [40]

Όπως έχουν δηλώσει εμπειρογνώμονες των Ηνωμένων Εθνών, «τα χριστιανά και ινδουιστικά κορίτσια παραμένουν ιδιαίτερα ευάλωτα σε βίαιη θρησκευτική μεταστροφή, απαγωγή, εμπορία ανθρώπων, παιδικό, πρώιμο και καταναγκαστικό γάμο, οικιακή δουλεία και σεξουαλική βία». [41]

Εμπειρογνώμονες των Ηνωμένων Εθνών έχουν επίσης καλέσει με έμφαση τις πακιστανικές αρχές να λάβουν αποτελεσματικά μέτρα για την αντιμετώπιση αυτών των ζητημάτων. [42]

«Οι πακιστανικές αρχές πρέπει να θεσπίσουν και να εφαρμόσουν αυστηρά νόμους που θα διασφαλίζουν ότι οι γάμοι συνάπτονται μόνο με την ελεύθερη και πλήρη συναίνεση των μελλοντικών συζύγων και ότι η ελάχιστη ηλικία γάμου ανεβαίνει στα 18, και για τα κορίτσια», δήλωσαν οι εμπειρογνώμονες, προσθέτοντας ότι όλες «οι γυναίκες και τα κορίτσια πρέπει να αντιμετωπίζονται χωρίς διακρίσεις, συμπεριλαμβανομένων εκείνων που ανήκουν στις χριστιανικές και ινδουιστικές κοινότητες».

Το Πακιστάν έχει επικριθεί επειδή δεν συμμορφώνεται πλήρως με τις διεθνείς του υποχρεώσεις βάσει συνθηκών όπως το Διεθνές Σύμφωνο για τα Ατομικά και Πολιτικά Δικαιώματα (ICCPR) και η Σύμβαση για την Εξάλειψη Όλων των Μορφών Διακρίσεων κατά των Γυναικών (CEDAW), ώστε να προστατεύει τις μη μουσουλμάνες γυναίκες και τα κορίτσια από την εκμετάλλευση ισχυρών ομάδων και εγκληματικών στοιχείων. [43]

Επιπλέον, το πρόβλημα εκτείνεται πέρα από τη χρήση της θρησκείας ως εργαλείου εναντίον των μειονοτήτων· και η ίδια η φύση της κοινωνίας διαμορφώνει τον τρόπο με τον οποίο οι μειονότητες βιώνουν τις διακρίσεις και την εκμετάλλευση. Το Πακιστάν εξακολουθεί να διατηρεί βαθιά φεουδαρχική κοινωνική δομή και οι αξίες, οι νοοτροπίες και οι σχέσεις εξουσίας που συνδέονται με αυτό το σύστημα επηρεάζουν σημαντικά τη μεταχείριση των ευάλωτων κοινοτήτων. Πολλοί Ινδουιστές απασχολούνται ως δεσμευμένοι εργάτες από μεγάλους φεουδάρχες γαιοκτήμονες, οι οποίοι συχνά τους εκμεταλλεύονται και τους κρατούν εγκλωβισμένους σε συνθήκες που θυμίζουν σύγχρονη δουλεία σε όλη τους τη ζωή. Πολυάριθμες οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών και ΜΚΟ έχουν εργαστεί για τη διάσωση τέτοιων ανθρώπων. Ωστόσο, δεδομένης της βαθιά ριζωμένης φεουδαρχικής δομής της κοινωνίας, είναι συχνά δύσκολο να καμφθούν οι τοπικοί παράγοντες εξουσίας ή να εξασφαλιστεί δικαιοσύνη για τα θύματα.

Σε πολλές περιπτώσεις, ισχυροί παράγοντες τους αρπάζουν επίσης με τη βία τη γη, αφήνοντας στα θύματα ελάχιστα ή και κανένα νομικό μέσο για να την ανακτήσουν. Το Πακιστάν εξακολουθεί να διατηρεί έντονα φεουδαρχικά χαρακτηριστικά και αυτές οι φεουδαρχικές αξίες δημιουργούν πρόσθετες δυσκολίες για τις ινδουιστικές μειονότητες. Όταν αυτές οι φεουδαρχικές πρακτικές συνδυάζονται με τον θρησκευτικό εξτρεμισμό, διαμορφώνουν ένα ιδιαίτερα καταπιεστικό περιβάλλον για τις θρησκευτικές μειονότητες.

Για παράδειγμα, μια οικογένεια περιέγραψε πώς «ολόκληρη η οικογένεια είχε αποφασίσει να ασπαστεί το Ισλάμ όταν ο Naeem, ο κληρικός, προσφέρθηκε να τους απαλλάξει από τη δεσμευμένη εργασία στην οποία ήταν παγιδευμένοι, ζώντας και δουλεύοντας ως υπόχρεοι υπηρέτες λόγω ανεξόφλητου χρέους». Ο Ali κατάγεται από την κάστα των Bheel, μία από τις χαμηλότερες κάστες του ινδουισμού. [44] Η υπόθεση αυτή καταδεικνύει πώς η οικονομική ευαλωτότητα και η θρησκευτική πίεση μπορούν να συνυφανθούν, ιδίως σε περιοχές όπου η δεσμευμένη εργασία και οι άνισες σχέσεις εξουσίας παραμένουν βαθιά ριζωμένες.

Εργαλειοποίηση αφηγημάτων για τις μειονότητες με παράλληλη αγνόηση της εγχώριας πραγματικότητας

Το Πακιστάν επιδίδεται επίσης σε εκτεταμένη προπαγάνδα κάθε φορά που σημειώνονται περιστατικά με θρησκευτικό υπόβαθρο εκτός της χώρας. Σχολιάζει συχνά τη μεταχείριση των θρησκευτικών μειονοτήτων και την κατάσταση των θρησκευτικών θεσμών και της κληρονομιάς στο εξωτερικό, χρησιμοποιώντας τέτοια αφηγήματα για να προωθήσει τους ευρύτερους πολιτικούς και στρατηγικούς του στόχους. Ωστόσο, σπάνια αναγνωρίζει τη συστηματική καταστροφή της ινδουιστικής πολιτιστικής και θρησκευτικής κληρονομιάς εντός του Πακιστάν ή τις δημογραφικές μεταβολές που έχουν συντελεστεί εκεί.

Επιπλέον, τέτοια αφηγήματα μπορούν να συμβάλουν στη ριζοσπαστικοποίηση στο εσωτερικό του Πακιστάν. Οι ισχυρισμοί ότι οι μουσουλμάνοι κακομεταχειρίζονται ή ότι η θρησκευτική τους κληρονομιά απειλείται σε άλλες χώρες, ιδίως στην Ινδία, χρησιμοποιούνται συχνά από ριζοσπαστικά στοιχεία για να ενισχύσουν τα θρησκευτικά παράπονα και την εχθρότητα προς εκλαμβανόμενους εξωτερικούς αντιπάλους. Πακιστανοί ηγέτες έχουν θέσει επανειλημμένα ζητήματα που αφορούν μειονότητες σε διεθνή φόρα, εντάσσοντάς τα σε ένα ευρύτερο πολιτικό και διπλωματικό αφήγημα. Την ίδια στιγμή, οι διαρκείς ανησυχίες σχετικά με τα δικαιώματα και την ασφάλεια των θρησκευτικών μειονοτήτων του ίδιου του Πακιστάν παραμένουν σε μεγάλο βαθμό ανεπίλυτες. [45]

Επιπλέον, το Πακιστάν επικαλείται συχνά τα αφηγήματα της θυματοποίησης και της ισλαμοφοβίας κάθε φορά που εγείρονται καταγγελίες για τη μεταχείριση των θρησκευτικών του μειονοτήτων. [46] Έχει χρησιμοποιήσει επανειλημμένα αυτά τα αφηγήματα σε διεθνή φόρα, ιδίως μέσω των Ηνωμένων Εθνών και του Οργανισμού Ισλαμικής Συνεργασίας (OIC), για να στρέψει την προσοχή στην κατάσταση των μουσουλμάνων παγκοσμίως και να αποκρούσει την κριτική για τις δικές του επιδόσεις στην προστασία των θρησκευτικών μειονοτήτων. [47] Παρουσιάζοντας τον εαυτό του ως πρωτοπόρο υπέρμαχο κατά της ισλαμοφοβίας, το Πακιστάν επιδίωξε να θωρακιστεί από την ευθύνη να αντιμετωπίσει τις επίμονες προκλήσεις που αντιμετωπίζουν οι δικές του θρησκευτικές μειονότητες.

Τα πακιστανικά μέσα ενημέρωσης έχουν επίσης διαδραματίσει σημαντικό ρόλο στη διαμόρφωση αφηγημάτων θυματοποίησης και αρνητικών αντιλήψεων για τις μειονότητες. Μέσα από επιλεκτική κάλυψη, προπαγάνδα και συστηματική κατασκευή αφηγημάτων, τμήματα των μέσων ενημέρωσης έχουν συμβάλει στην ενίσχυση θρησκευτικών προκαταλήψεων και στην κανονικοποίηση της εχθρότητας προς τους Ινδουιστές στο εσωτερικό της πακιστανικής κοινωνίας. Μεγάλα τηλεοπτικά δίκτυα και εφημερίδες στην τοπική γλώσσα αφιερώνουν συχνά εκτενή χώρο σε θρησκευτικές διαμάχες εκτός Πακιστάν, ενώ συγκριτικά περιορισμένη προσοχή δίνεται στις απαγωγές και τις εξαναγκαστικές μεταστροφές κοριτσιών από μειονότητες στο εσωτερικό. Επιπλέον, ορισμένα μέσα ψυχαγωγίας και πατριωτικές παραγωγές έχουν απεικονίσει ινδουιστικούς χαρακτήρες μέσα από αρνητικά στερεότυπα, τροφοδοτώντας αντιλήψεις καχυποψίας και δυσπιστίας. Τέτοια αφηγήματα μπορούν να περιθωριοποιήσουν περαιτέρω τη ντόπια ινδουιστική μειονότητα και να θολώσουν τη διάκριση ανάμεσα στους Ινδουιστές πολίτες του Πακιστάν και στις πολιτικές εξελίξεις πέρα από τα σύνορά του.

Παρότι ορισμένοι Πακιστανοί ηγέτες έχουν κατά καιρούς αναγνωρίσει την κακομεταχείριση των μειονοτήτων, σπανίως ακολούθησε ουσιαστική δράση. Για παράδειγμα, ο υπουργός Άμυνας του Πακιστάν, Χουάτζα Ασίφ (Khawaja Asif), δήλωσε ρητά από το βήμα της Εθνοσυνέλευσης ότι οι μειονότητες αντιμετωπίζουν «στοχευμένη βία στο όνομα της θρησκείας» και ότι καμία θρησκευτική μειονότητα δεν είναι ασφαλής, αναγνωρίζοντας ότι πρόκειται για ζήτημα παγκόσμιας ντροπής. [48]

Η επιμονή του νεο-ντιμιτούντ και η ανάγκη δομικής μεταρρύθμισης

Το Πακιστάν επικρίνει συχνά άλλες χώρες κάθε φορά που σημειώνονται επιθέσεις σε θρησκευτικούς χώρους ή ανακύπτουν ζητήματα που αφορούν θρησκευτικές μειονότητες. Ενώ οι ανησυχίες για τη μεταχείριση των θρησκευτικών μειονοτήτων αλλού είναι θεμιτές, η ίδια αρχή της προστασίας των μειονοτήτων πρέπει να εφαρμόζεται και στον δικό του απολογισμό. Η συστηματική καταστροφή της ινδουιστικής πολιτιστικής και θρησκευτικής κληρονομιάς, οι συνεχιζόμενες διακρίσεις εις βάρος των θρησκευτικών μειονοτήτων και οι επανειλημμένες ανησυχίες που εκφράζουν διεθνείς οργανώσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων εγείρουν σοβαρά ερωτήματα για την προστασία που παρέχεται στην ινδουιστική μειονότητα του Πακιστάν.

Οι ιστορικές εμπειρίες των χριστιανικών κοινοτήτων υπό μουσουλμανική κυριαρχία προσφέρουν επίσης ένα ευρύτερο πλαίσιο για την κατανόηση του πώς οι θρησκευτικές μειονότητες μπορούν να καταστούν ευάλωτες σε εξαναγκασμό, βίαιη μεταστροφή, εκτοπισμό, βία και διάβρωση των θρησκευτικών και πολιτιστικών τους θεσμών. Το οθωμανικό ντεβσιρμέ (devshirme), που περιλάμβανε τη βίαιη στρατολόγηση και μεταστροφή χριστιανόπαιδων, και η εξαναγκαστική μεταστροφή και αφομοίωση Αρμενίων γυναικών και παιδιών κατά τη Γενοκτονία των Αρμενίων του 1915–16 προσφέρουν συγκεκριμένα ιστορικά παραδείγματα. Αυτές οι εμπειρίες δεν ήταν ταυτόσημες με την κατάσταση των Ινδουιστών στο σύγχρονο Πακιστάν, αλλά καταδεικνύουν πώς οι παρατεταμένες διακρίσεις, ο εξαναγκασμός και άλλες μορφές πίεσης μπορούν, με την πάροδο του χρόνου, να αποδυναμώσουν τη θρησκευτική ταυτότητα και τους κοινοτικούς θεσμούς.

Τα συσσωρευμένα στοιχεία που παρουσιάζονται σε αυτή τη μελέτη υποδηλώνουν ότι αυτά τα μακροχρόνια μοτίβα συνιστούν μια σύγχρονη μορφή νεο-ντιμιτούντ, που χαρακτηρίζεται από θεσμικές διακρίσεις, κοινωνικό αποκλεισμό και σταδιακή διάβρωση των δικαιωμάτων, της ταυτότητας και της αξιοπρέπειας της ινδουιστικής μειονότητας του Πακιστάν. Το Πακιστάν πρέπει να υπερβεί τη ρητορική και να προχωρήσει σε γνήσιες δομικές μεταρρυθμίσεις, διασφαλίζοντας ίσα δικαιώματα και ίση προστασία για όλους τους πολίτες ανεξαρτήτως θρησκείας, εφαρμόζοντας αποτελεσματικά τις συνταγματικές εγγυήσεις, μεταρρυθμίζοντας το εκπαιδευτικό του σύστημα ώστε να εξαλειφθούν το μίσος και η μισαλλοδοξία, αποδομώντας τα εξτρεμιστικά αφηγήματα και προστατεύοντας την πολιτιστική και θρησκευτική κληρονομιά των μειονοτήτων του. Αν δεν αντιμετωπιστούν αυτά τα δομικά προβλήματα, η ριζοσπαστικοποίηση και το μίσος που στρέφονται κατά των θρησκευτικών μειονοτήτων όχι μόνο θα συνεχίσουν να θέτουν σε κίνδυνο αυτές τις κοινότητες, αλλά θα αποτελούν και ολοένα μεγαλύτερη απειλή για τη συνοχή της ίδιας της πακιστανικής κοινωνίας, την περιφερειακή σταθερότητα και τη μακροπρόθεσμη ασφάλεια του Πακιστάν.

Σημειώσεις

[1] Bat Ye’or, The Dhimmi: Jews & Christians Under Islam, μτφρ. David Maisel, πρόλογος Jacques Ellul (Madison, NJ: Fairleigh Dickinson University Press, 1985).

[2] Bat Ye’or, The Decline of Eastern Christianity under Islam: From Jihad to Dhimmitude, Seventh–Twentieth Century, μτφρ. Miriam Kochan και David Littman (Madison, NJ: Fairleigh Dickinson University Press, 1996).

[3] Anver M. Emon, Religious Pluralism and Islamic Law: Dhimmis and Others in the Empire of Law (Οξφόρδη: Oxford University Press, 2012).

[4] Minority Rights Group International, «Hindus in Pakistan», επικαιροποίηση Δεκέμβριος 2025, https://minorityrights.org/communities/hindus-2/ .

[5] Shahzeb Jillani, «The Search for Jinnah’s Vision of Pakistan», BBC News, 11 Σεπτεμβρίου 2013, https://www.bbc.com/news/world-asia-24034873 .

[6] Muhammad Ali Jinnah, «Muhammad Ali Jinnah’s Presidential Address to the 1st Constituent Assembly of Pakistan (August 11, 1947)», Mahbub ul Haq Research Centre, Lahore University of Management Sciences, 14 Αυγούστου 2023, https://mhrc.lums.edu.pk/muhammad-ali-jinnahs-presidential-address-to-the-1st-constituent-assembly-of-pakistan-august-11-1947 .

[7] Στο ίδιο.

[8] «Pak Army Ad Reserves Sanitation Jobs for ‘Non-Muslims Only,’ Sparks Row», Times of India, 1 Σεπτεμβρίου 2018, https://timesofindia.indiatimes.com/world/pakistan/pak-army-ad-reserves-sanitation-jobs-for-non-muslims-only-sparks-row/articleshow/65639476.cms .

[9] Salman Ahmed Shaikh, Making the System of Zakat More Effective and Impactful for Social Protection, Policy Brief PB-2023-XXII-AT (Ισλαμαμπάντ: Institute of Policy Studies, 7 Αυγούστου 2023), https://www.ips.org.pk/wp-content/uploads/2023/08/22-Making-the-System-of-Zakat-more-Effective-and-Impactful.pdf . ( ips.org.pk )

[10] I. A. Rehman, Discrimination against Religious Minorities in Pakistan: An Analysis of Federal and Provincial Laws (All-Party Parliamentary Group for International Freedom of Religion or Belief, 2011), https://appgfreedomofreligionorbelief.org/media/RESEARCH-DOCUMENT-1-discrimination-against-religious-minorities.-Analysis.pdf .

[11] Στο ίδιο.

[12] Zahid Gishkori, «95% of Worship Places Put to Commercial Use: Survey», The Express Tribune, 25 Μαρτίου 2014, https://tribune.com.pk/story/686952/95-of-worship-places-put-to-commercial-use-survey .

[13] Kalbe Ali, «Hindus’ Holy Sites a Picture of Neglect, Says Commission», Dawn, 8 Φεβρουαρίου 2021, https://www.dawn.com/news/1606143 .

[14] Arjun Kumar, «Multan’s Lost Prahladpuri Temple: Tracing Holi’s Origins and a City’s Hindu Past», Firstpost, 8 Μαρτίου 2026, https://www.firstpost.com/opinion/multan-prahladpuri-temple-holi-origins-hindu-heritage-13987317.html .

[15] Harpreet Bajwa, «125-Year-Old Gurdwara Demolished in Pakistan; MEA Condemns Act, Sikh Groups Seek Intervention», The New Indian Express, 2 Ιουλίου 2026, https://www.newindianexpress.com/world/2026/Jul/02/125-year-old-gurdwara-demolished-in-pakistan-mea-condemns-act-sikh-groups-seek-intervention .

[16] Maria Abi-Habib, «Islamists Block Construction of First Hindu Temple in Islamabad», New York Times, 8 Ιουλίου 2020, https://www.nytimes.com/2020/07/08/world/asia/hindu-temple-islamabad-islamists-pakistan.html .

[17] Κυβέρνηση της Ινδίας, υπουργείο Εσωτερικών, «Pilgrimage to Sri Kartarpur Sahib», προσπελάστηκε 17 Σεπτεμβρίου 2026, https://prakashpurb550.mha.gov.in/kpr/ .

[18] Avinash Kateel, «Pakistani Extremists Prevent Lahore from Returning to Original Hindu, Sikh Names», India Today, 26 Μαΐου 2026, https://www.indiatoday.in/world/story/pakistan-news-maryam-nawaz-sharif-lahore-land-renaming-extreme-elements-backlash-2917460-2026-05-26 .

[19] Mohammad Hussain Khan, «‘Ghotki Attacks on Hindu Community Conspiracy to Foment Communal Unrest,’ Probe Finds», Dawn, 28 Σεπτεμβρίου 2019, https://www.dawn.com/news/1507673 .

[20] «Pakistan ‘Disco Mullah’ Faces Blasphemy Probe», Al Jazeera, 4 Δεκεμβρίου 2014, https://www.aljazeera.com/news/2014/12/4/pakistan-disco-mullah-faces-blasphemy-probe .

[21] Mubasher Bukhari και Asif Shahzad, «Lynching of Sri Lankan Manager by Pakistani Mob Was Anti-Islam, Court Says», Reuters, 19 Απριλίου 2022, https://www.reuters.com/world/asia-pacific/lynching-sri-lankan-manager-by-pakistani-mob-was-anti-islam-court-2022-04-19/ .

[22] Press Trust of India, «Police Demolish Minarets of Ahmadi Worship Places in Pakistan’s Punjab Province», The Hindu, 11 Απριλίου 2025, https://www.thehindu.com/news/international/police-demolish-minarets-of-ahmadi-worship-places-in-pakistans-punjab-province/article69440706.ece . ( theweek.in )

[23] Στέιτ Ντιπάρτμεντ, 2019 Report on International Religious Freedom: Pakistan (Ουάσιγκτον, DC: U.S. Department of State, 2020).

[24] Rabia Azfar Nizami, «The Plight of Water-Scarce Tharparkar», The Express Tribune, 6 Ιουνίου 2021, https://tribune.com.pk/story/2303833/the-plight-of-water-scarce-tharparkar .

[25] Press Trust of India, «Pak Army Chief Gen Munir Highlights Two-Nation Theory Again», The New Indian Express, 26 Απριλίου 2025, https://www.newindianexpress.com/world/2025/Apr/26/pak-army-chief-gen-munir-highlights-two-nation-theory-again-2 . ( newindianexpress.com )

[26] «‘We Tolerate 4% Hindus’: Zardari’s Comment Exposes Pakistan’s Troubled Minority Record», Firstpost, 14 Αυγούστου 2026, https://www.firstpost.com/world/we-tolerate-4-hindus-zardaris-comment-exposes-pakistans-troubled-minority-record-14038478.html .

[27] Adil Rasheed, «The Irreligious, Inauthentic Narrative of ‘Ghazwa-e-Hind,’» Issue Brief, Manohar Parrikar Institute for Defence Studies and Analyses, 18 Αυγούστου 2023, https://policycommons.net/artifacts/4773131/the-irreligious-inauthentic-narrative-of-ghazwa-e-hind/5609361/ .

[28] U.S. Commission on International Religious Freedom, Teaching Intolerance in Pakistan: Religious Bias in Public School Textbooks (Ουάσιγκτον, DC: U.S. Commission on International Religious Freedom, 2016), https://www.uscirf.gov/publications/teaching-intolerance-pakistan-religious-bias-public-school-textbooks .

[29] NDTV News Desk, «How Gujarat’s Somnath Temple Was Attacked and Rebuilt Over Centuries», NDTV, 11 Ιανουαρίου 2026, https://www.ndtv.com/india-news/how-gujarats-somnath-temple-was-attacked-and-rebuilt-over-centuries-10652527 .

[30] Bhumi Jain, «When Pakistan Names Its Missiles after Invaders of Its Own Land, It’s Rewriting History for War», Moneycontrol, 8 Ιουλίου 2025, https://www.moneycontrol.com/news/opinion/when-pakistan-names-its-missiles-after-invaders-of-its-own-land-it-s-rewriting-history-for-war-13241061.html .

[31] Shiraz Hassan, «Hindu Citizens Looking for Jinnah’s Pakistan», Dawn, 26 Οκτωβρίου 2014, https://www.dawn.com/news/1140459 .

[32] Haroon Khalid, «Putting the Attacks on Islamabad’s First Hindu Temple in Context», Al Jazeera, 23 Ιουλίου 2020, https://www.aljazeera.com/opinions/2020/7/23/putting-the-attacks-on-islamabads-first-hindu-temple-in-context .

[33] Peter Jacob (επιμ.), Quality Education vs. Fanatic Literacy: An Analysis of Textbooks, Curriculum and Policies in Pakistan (Λαχώρη: Centre for Social Justice, 2020), https://csjpak.org/publications/Quality_Education_Vs_Fanatic_Literacy.pdf .

[34] Bill Roggio, «Lashkar-e-Taiba Dominates Anti-US Rally in Lahore», FDD’s Long War Journal, 18 Δεκεμβρίου 2011, https://www.longwarjournal.org/archives/2011/12/lashkar-e-taiba_dominates_anti.php .

[35] Mike Thomson, «Abducted, Shackled and Forced to Marry at 12», BBC News, 10 Μαρτίου 2021, https://www.bbc.com/news/stories-56337182 .

[36] Yudhvir Rana, «Forced Conversions, a Growing Threat to Pak’s Hindu Girls: Rights Body», Times of India, 11 Ιουλίου 2026, https://timesofindia.indiatimes.com/city/chandigarh/forced-conversions-a-growing-threat-to-paks-hindu-girls-rights-body/articleshow/132319480.cms .

[37] Στο ίδιο.

[38] Γραφείο του Ύπατου Αρμοστή των Ηνωμένων Εθνών για τα Ανθρώπινα Δικαιώματα, «UN Experts Concerned by Forced Conversion through Marriage in Pakistan», Απρίλιος 2026, https://www.ohchr.org/en/press-releases/2026/04/un-experts-concerned-forced-conversion-through-marriage-pakistan .

[39] «Minor Hindu Girl Meena Bhatt (14) Declared ‘Adult’ by Medical Board, Handed Over to Her Abductor: Sindh, Pakistan», Vishwa Hindu Parishad–Thailand, 27 Φεβρουαρίου 2023, https://vhpthailand.org/2023/02/27/minor-hindu-girl-meena-bhatt-14-declared-adult-by-medical-board-handed-over-to-her-abductor-sindh-pakistan/ .

[40] The Newspaper’s Staff Reporter, «Sindh Assembly Urged to Reject Forced Conversion Bill», Dawn, 30 Απριλίου 2019, https://www.dawn.com/news/1479291 .

[41] Γραφείο του Ύπατου Αρμοστή των Ηνωμένων Εθνών για τα Ανθρώπινα Δικαιώματα, «Pakistan: UN Experts Alarmed by Lack of Protection for Minority Girls from Forced Religious Conversions and Forced Marriage», 11 Απριλίου 2024, https://www.ohchr.org/en/press-releases/2024/04/pakistan-un-experts-alarmed-lack-protection-minority-girls-forced-religious .

[42] Στο ίδιο.

[43] International Commission of Jurists, Violations of the Right to Freedom of Religion or Belief in Pakistan: A Briefing Paper (Γενεύη: International Commission of Jurists, Ιούλιος 2021), https://www.icj.org/wp-content/uploads/2021/07/Pakistan-FoRB-Advocacy-Analysis-biref-2021-ENG.pdf .

[44] Maria Abi-Habib και Zia ur-Rehman, «Poor and Desperate, Pakistani Hindus Accept Islam to Get By», New York Times, 4 Αυγούστου 2020, https://www.nytimes.com/2020/08/04/world/asia/pakistan-hindu-conversion.html .

[45] Stephanie Kramer, «Population Growth and Religious Composition», στο Religious Composition of India, Pew Research Center, 21 Σεπτεμβρίου 2021, https://www.pewresearch.org/religion/2021/09/21/population-growth-and-religious-composition/ .

[46] Kashif Imran, «At UN, Pakistan Urges Resolute Global Action against Rising Islamophobia», Arab News Pakistan, 19 Ιουνίου 2026, https://www.arabnews.pk/pakistan/at-un-pakistan-urges-resolute-global-action-against-rising-islamophobia-2647781 .

[47] Ashali Varma, «Pakistan’s Religious Card Will Implode It», Times of India, 27 Οκτωβρίου 2021, https://timesofindia.indiatimes.com/blogs/no-free-lunch/pakistans-religious-card-will-implode-it/ .

[48] Genocide Watch, «Pakistan Minister Admits Minorities Face Persistent Violence», 19 Σεπτεμβρίου 2024, επικαιροποίηση 23 Σεπτεμβρίου 2024, https://www.genocidewatch.com/single-post/pakistan-defence-minister-admits-minorities-hindus-sikhs-smaller-muslim-sects-face-persistent .

Βιβλιογραφία

Abi-Habib, Maria. «Islamists Block Construction of First Hindu Temple in Islamabad». New York Times, 8 Ιουλίου 2020. https://www.nytimes.com/2020/07/08/world/asia/hindu-temple-islamabad-islamists-pakistan.html .

Abi-Habib, Maria και Zia ur-Rehman. «Poor and Desperate, Pakistani Hindus Accept Islam to Get By». New York Times, 4 Αυγούστου 2020. https://www.nytimes.com/2020/08/04/world/asia/pakistan-hindu-conversion.html .

Ali, Kalbe. «Hindus’ Holy Sites a Picture of Neglect, Says Commission». Dawn, 8 Φεβρουαρίου 2021. https://www.dawn.com/news/1606143 .

Bajwa, Harpreet. «125-Year-Old Gurdwara Demolished in Pakistan; MEA Condemns Act, Sikh Groups Seek Intervention». The New Indian Express, 2 Ιουλίου 2026. https://www.newindianexpress.com/world/2026/Jul/02/125-year-old-gurdwara-demolished-in-pakistan-mea-condemns-act-sikh-groups-seek-intervention .

Bukhari, Mubasher και Asif Shahzad. «Lynching of Sri Lankan Manager by Pakistani Mob Was Anti-Islam, Court Says». Reuters, 19 Απριλίου 2022. https://www.reuters.com/world/asia-pacific/lynching-sri-lankan-manager-by-pakistani-mob-was-anti-islam-court-2022-04-19/ .

Gishkori, Zahid. «95% of Worship Places Put to Commercial Use: Survey». The Express Tribune, 25 Μαρτίου 2014. https://tribune.com.pk/story/686952/95-of-worship-places-put-to-commercial-use-survey .

Κυβέρνηση της Ινδίας, υπουργείο Εσωτερικών. «Pilgrimage to Sri Kartarpur Sahib». Πρόσβαση: 17 Σεπτεμβρίου 2026. https://prakashpurb550.mha.gov.in/kpr/ .

Hassan, Shiraz. «Hindu Citizens Looking for Jinnah’s Pakistan». Dawn, 26 Οκτωβρίου 2014. https://www.dawn.com/news/1140459 .

Imran, Kashif. «At UN, Pakistan Urges Resolute Global Action against Rising Islamophobia». Arab News Pakistan, 19 Ιουνίου 2026. https://www.arabnews.pk/pakistan/at-un-pakistan-urges-resolute-global-action-against-rising-islamophobia-2647781 .

International Commission of Jurists. Violations of the Right to Freedom of Religion or Belief in Pakistan: A Briefing Paper. Γενεύη: International Commission of Jurists, Ιούλιος 2021. https://www.icj.org/wp-content/uploads/2021/07/Pakistan-FoRB-Advocacy-Analysis-biref-2021-ENG.pdf .

Jacob, Peter (επιμ.). Quality Education vs. Fanatic Literacy: An Analysis of Textbooks, Curriculum and Policies in Pakistan. Λαχόρη: Centre for Social Justice, 2020. https://csjpak.org/publications/Quality_Education_Vs_Fanatic_Literacy.pdf .

Jain, Bhumi. «When Pakistan Names Its Missiles after Invaders of Its Own Land, It’s Rewriting History for War». Moneycontrol, 8 Ιουλίου 2025. https://www.moneycontrol.com/news/opinion/when-pakistan-names-its-missiles-after-invaders-of-its-own-land-it-s-rewriting-history-for-war-13241061.html .

Jillani, Shahzeb. «The Search for Jinnah’s Vision of Pakistan». BBC News, 11 Σεπτεμβρίου 2013. https://www.bbc.com/news/world-asia-24034873 .

Jinnah, Muhammad Ali. «Muhammad Ali Jinnah’s Presidential Address to the 1st Constituent Assembly of Pakistan (August 11, 1947).» Mahbub ul Haq Research Centre, Lahore University of Management Sciences. 14 Αυγούστου 2023. https://mhrc.lums.edu.pk/muhammad-ali-jinnahs-presidential-address-to-the-1st-constituent-assembly-of-pakistan-august-11-1947 .

Kateel, Avinash. «Pakistani Extremists Prevent Lahore from Returning to Original Hindu, Sikh Names». India Today, 26 Μαΐου 2026. https://www.indiatoday.in/world/story/pakistan-news-maryam-nawaz-sharif-lahore-land-renaming-extreme-elements-backlash-2917460-2026-05-26 .

Khalid, Haroon. «Putting the Attacks on Islamabad’s First Hindu Temple in Context». Al Jazeera, 23 Ιουλίου 2020. https://www.aljazeera.com/opinions/2020/7/23/putting-the-attacks-on-islamabads-first-hindu-temple-in-context .

Khan, Mohammad Hussain. «‘Ghotki Attacks on Hindu Community Conspiracy to Foment Communal Unrest,’ Probe Finds». Dawn, 28 Σεπτεμβρίου 2019. https://www.dawn.com/news/1507673 .

Kramer, Stephanie. «Population Growth and Religious Composition». Στο Religious Composition of India. Pew Research Center, 21 Σεπτεμβρίου 2021. https://www.pewresearch.org/religion/2021/09/21/population-growth-and-religious-composition/ .

Kumar, Arjun. «Multan’s Lost Prahladpuri Temple: Tracing Holi’s Origins and a City’s Hindu Past». Firstpost, 8 Μαρτίου 2026. https://www.firstpost.com/opinion/multan-prahladpuri-temple-holi-origins-hindu-heritage-13987317.html .

Minority Rights Group International. «Hindus in Pakistan». Επικαιροποίηση: Δεκέμβριος 2025. https://minorityrights.org/communities/hindus-2/ .

«Minor Hindu Girl Meena Bhatt (14) Declared ‘Adult’ by Medical Board, Handed Over to Her Abductor: Sindh, Pakistan». Vishwa Hindu Parishad–Thailand, 27 Φεβρουαρίου 2023. https://vhpthailand.org/2023/02/27/minor-hindu-girl-meena-bhatt-14-declared-adult-by-medical-board-handed-over-to-her-abductor-sindh-pakistan/ .

NDTV News Desk. «How Gujarat’s Somnath Temple Was Attacked and Rebuilt Over Centuries». NDTV, 11 Ιανουαρίου 2026. https://www.ndtv.com/india-news/how-gujarats-somnath-temple-was-attacked-and-rebuilt-over-centuries-10652527 .

Nizami, Rabia Azfar. «The Plight of Water-Scarce Tharparkar». The Express Tribune, 6 Ιουνίου 2021. https://tribune.com.pk/story/2303833/the-plight-of-water-scarce-tharparkar .

Γραφείο του Ύπατου Αρμοστή του ΟΗΕ για τα Ανθρώπινα Δικαιώματα. «Pakistan: UN Experts Alarmed by Lack of Protection for Minority Girls from Forced Religious Conversions and Forced Marriage». 11 Απριλίου 2024. https://www.ohchr.org/en/press-releases/2024/04/pakistan-un-experts-alarmed-lack-protection-minority-girls-forced-religious .

Γραφείο του Ύπατου Αρμοστή του ΟΗΕ για τα Ανθρώπινα Δικαιώματα. «UN Experts Concerned by Forced Conversion through Marriage in Pakistan». Απρίλιος 2026. https://www.ohchr.org/en/press-releases/2026/04/un-experts-concerned-forced-conversion-through-marriage-pakistan .

«Pak Army Ad Reserves Sanitation Jobs for ‘Non-Muslims Only,’ Sparks Row». Times of India, 1 Σεπτεμβρίου 2018. https://timesofindia.indiatimes.com/world/pakistan/pak-army-ad-reserves-sanitation-jobs-for-non-muslims-only-sparks-row/articleshow/65639476.cms .

«Pakistan ‘Disco Mullah’ Faces Blasphemy Probe». Al Jazeera, 4 Δεκεμβρίου 2014. https://www.aljazeera.com/news/2014/12/4/pakistan-disco-mullah-faces-blasphemy-probe .

Press Trust of India. «Pak Army Chief Gen Munir Highlights Two-Nation Theory Again». The New Indian Express, 26 Απριλίου 2025. https://www.newindianexpress.com/world/2025/Apr/26/pak-army-chief-gen-munir-highlights-two-nation-theory-again-2 .

Press Trust of India. «Police Demolish Minarets of Ahmadi Worship Places in Pakistan’s Punjab Province». The Hindu, 11 Απριλίου 2025. https://www.thehindu.com/news/international/police-demolish-minarets-of-ahmadi-worship-places-in-pakistans-punjab-province/article69440706.ece .

Rana, Yudhvir. «Forced Conversions, a Growing Threat to Pak’s Hindu Girls: Rights Body». Times of India, 11 Ιουλίου 2026. https://timesofindia.indiatimes.com/city/chandigarh/forced-conversions-a-growing-threat-to-paks-hindu-girls-rights-body/articleshow/132319480.cms .

Rasheed, Adil. «The Irreligious, Inauthentic Narrative of ‘Ghazwa-e-Hind.’» Issue Brief. Manohar Parrikar Institute for Defence Studies and Analyses, 18 Αυγούστου 2023. https://policycommons.net/artifacts/4773131/the-irreligious-inauthentic-narrative-of-ghazwa-e-hind/5609361/ .

Rehman, I. A. Discrimination against Religious Minorities in Pakistan: An Analysis of Federal and Provincial Laws. All-Party Parliamentary Group for International Freedom of Religion or Belief, 2011. https://appgfreedomofreligionorbelief.org/media/RESEARCH-DOCUMENT-1-discrimination-against-religious-minorities.-Analysis.pdf .

Roggio, Bill. «Lashkar-e-Taiba Dominates Anti-US Rally in Lahore». FDD’s Long War Journal, 18 Δεκεμβρίου 2011. https://www.longwarjournal.org/archives/2011/12/lashkar-e-taiba_dominates_anti.php .

Shaikh, Salman Ahmed. Making the System of Zakat More Effective and Impactful for Social Protection. Policy Brief PB-2023-XXII-AT. Ισλαμαμπάντ: Institute of Policy Studies, 7 Αυγούστου 2023. https://www.ips.org.pk/wp-content/uploads/2023/08/22-Making-the-System-of-Zakat-more-Effective-and-Impactful.pdf .

The Newspaper’s Staff Reporter. «Sindh Assembly Urged to Reject Forced Conversion Bill». Dawn, 30 Απριλίου 2019. https://www.dawn.com/news/1479291 .

Thomson, Mike. «Abducted, Shackled and Forced to Marry at 12». BBC News, 10 Μαρτίου 2021. https://www.bbc.com/news/stories-56337182 .

U.S. Commission on International Religious Freedom. Teaching Intolerance in Pakistan: Religious Bias in Public School Textbooks. Ουάσιγκτον, DC: U.S. Commission on International Religious Freedom, 2016. https://www.uscirf.gov/publications/teaching-intolerance-pakistan-religious-bias-public-school-textbooks .

U.S. Department of State. 2019 Report on International Religious Freedom: Pakistan. Ουάσιγκτον, DC: U.S. Department of State, 2020. https://www.state.gov/reports/2019-report-on-international-religious-freedom/pakistan .

Varma, Ashali. «Pakistan’s Religious Card Will Implode It». Times of India, 27 Οκτωβρίου 2021. https://timesofindia.indiatimes.com/blogs/no-free-lunch/pakistans-religious-card-will-implode-it/ .

«‘We Tolerate 4% Hindus’: Zardari’s Comment Exposes Pakistan’s Troubled Minority Record». Firstpost, 14 Αυγούστου 2026. https://www.firstpost.com/world/we-tolerate-4-hindus-zardaris-comment-exposes-pakistans-troubled-minority-record-14038478.html .

Ye’or, Bat. The Decline of Eastern Christianity under Islam: From Jihad to Dhimmitude, Seventh–Twentieth Century. Μετάφραση: Miriam Kochan και David Littman. Madison, NJ: Fairleigh Dickinson University Press, 1996.

Ye’or, Bat. The Dhimmi: Jews & Christians Under Islam. Μετάφραση: David Maisel. Πρόλογος: Jacques Ellul. Madison, NJ: Fairleigh Dickinson University Press, 1985.