Γιατί οι πυραυλικές επιθέσεις κατά ισραηλινών πόλεων σπάνια οδηγούν σε δίωξη
Το διεθνές ανθρωπιστικό δίκαιο απαγορεύει τις στοχευμένες επιθέσεις κατά αμάχων καθώς και τις επιθέσεις που δεν μπορούν να διακρίνουν μεταξύ πολιτικών και στρατιωτικών στόχων.
Ο Άαρον Τζ. Σούστερ είναι βραβευμένος κινηματογραφιστής και συγγραφέας με έδρα την Καλιφόρνια. Το έργο του επικεντρώνεται στην ηθική ευθύνη, στο Ισραήλ και στις στρατηγικές προκλήσεις που αντιμετωπίζουν οι δημοκρατικές κοινωνίες.
Στις 19 Ιουνίου 2025, ιρανικός πύραυλος έπληξε το Ιατρικό Κέντρο Soroka στη Βηρσαβεέ, τραυματίζοντας αμάχους και προκαλώντας ζημιές σε ένα από τα μεγαλύτερα νοσοκομεία του νότιου Ισραήλ. Σύμφωνα με τους διεθνείς κανόνες του πολέμου, τα νοσοκομεία απολαμβάνουν ειδικής προστασίας. Η προστασία των ασθενών και των τραυματιών αποτέλεσε τη θεμελιώδη αρχή της Σύμβασης της Γενεύης του 1864. Δεν αποτελούν νόμιμους στόχους, εκτός αν χρησιμοποιούνται για στρατιωτικούς σκοπούς. Κανένας τέτοιος ισχυρισμός δεν συνόδευσε το πλήγμα στο Ιατρικό Κέντρο Soroka. Παρότι το περιστατικό έγινε πρωτοσέλιδο, δεν οδήγησε σε νομικές ενέργειες.
Η επίθεση αυτή δεν ήταν μεμονωμένο περιστατικό. Την 1η Απριλίου 2026, σειρήνες ήχησαν στο Τελ Αβίβ αφού η Χεζμπολάχ εκτόξευσε ομοβροντία πυραύλων. Πολίτες κατέφυγαν σε καταφύγια σε όλη την πόλη όταν ενεργοποιήθηκε το σύστημα προειδοποίησης, καθώς οι πύραυλοι στόχευαν πολιτικές συνοικίες.
Και άλλες οργανώσεις, όπως οι Χούθι της Υεμένης, έχουν εκτοξεύσει πυραύλους και μη επανδρωμένα αεροσκάφη προς το Ισραήλ και έχουν υποσχεθεί περισσότερα. Η Χαμάς έχει εκτοξεύσει μη κατευθυνόμενες ρουκέτες προς το Ασκελόν, αναγκάζοντας τους πολίτες να καταφύγουν σε καταφύγια και τα συνεργεία έκτακτης ανάγκης να βγουν στους δρόμους. Οι δράστες μπορεί να διαφέρουν, όμως η στρατηγική μέθοδος παραμένει η ίδια: κατευθύνουν πυραύλους και ρουκέτες προς πολιτικές περιοχές για να προκαλέσουν τρόμο, να προκαλέσουν υλικές ζημιές και να τραυματίσουν ή να σκοτώσουν αμάχους.
Το διεθνές ανθρωπιστικό δίκαιο απαγορεύει τις άμεσες, στοχευμένες επιθέσεις κατά αμάχων και απαγορεύει ρητά τις επιθέσεις που δεν μπορούν να διακρίνουν ανάμεσα σε πολιτικούς και στρατιωτικούς στόχους. Τόσο οι μη κατευθυνόμενες ρουκέτες όσο και οι βόμβες διασποράς που εκτοξεύονται αδιακρίτως εναντίον πόλεων εμπίπτουν σε αυτή τη δεύτερη κατηγορία. Η διεθνής απαγόρευση ισχύει καθολικά, ανεξάρτητα από το ποιος εξαπολύει τέτοιου είδους πλήγματα.
Μέρος του προβλήματος βρίσκεται στη δικαιοδοσία και στην πολιτική βούληση, καθώς πολλές από τις οργανώσεις που ευθύνονται για αυτές τις επιθέσεις δρουν εκτός της εμβέλειας δικαστηρίων που, υπό άλλες συνθήκες, θα μπορούσαν να τις διώξουν. Η ηγεσία τους βρίσκεται σε εδάφη όπου η σύλληψη είναι απίθανη, ενώ τα κράτη που τις φιλοξενούν ή τις στηρίζουν έχουν ελάχιστο κίνητρο να συνεργαστούν με την επιβολή του νόμου. Διεθνείς μηχανισμοί υπάρχουν, αλλά εξαρτώνται από την κρατική δράση για την εφαρμογή τους και, χωρίς αυτή τη συνεργασία, η διαδρομή από την παραβίαση έως τη δίωξη διαλύεται πολύ πριν φτάσει σε δικαστική αίθουσα.
Ανεξάρτητες οργανώσεις έχουν καταλήξει σε ανάλογα συμπεράσματα. Η Human Rights Watch κατέληξε ότι τα πρόσφατα πυραυλικά πλήγματα κατά του Ισραήλ, συμπεριλαμβανομένων εκείνων με πυρομαχικά διασποράς, ήταν αδιάκριτα και ενδέχεται να συνιστούν εγκλήματα πολέμου. Η Διεθνής Επιτροπή του Ερυθρού Σταυρού έχει προειδοποιήσει ότι τα πυρομαχικά διασποράς θέτουν σε κίνδυνο τους αμάχους τόσο κατά τη διάρκεια μιας επίθεσης όσο και πολύ αργότερα, όταν μη εκραγέντα υποπυρομαχικά παραμένουν διάσπαρτα στο έδαφος. Πρόκειται για παγιωμένο δίκαιο.
Αυτό που είναι δυσκολότερο να εντοπιστεί είναι οποιαδήποτε συνεπής προσπάθεια επιβολής αυτών των κανόνων. Πύραυλοι πέφτουν, σειρήνες ηχούν, μια πολιτοφυλακή αναλαμβάνει ανοιχτά την ευθύνη και στη συνέχεια ο αναγκαίος μηχανισμός επιβολής εξαφανίζεται. Ελάχιστες είναι οι προσπάθειες για συλλήψεις, απαγγελίες κατηγοριών ή διώξεις που να συνδέονται με αυτές τις επιθέσεις εναντίον ισραηλινών αστικών κέντρων.
Το κενό αυτό ξεχωρίζει, επειδή τα βασικά πραγματικά περιστατικά δεν είναι κρυφά. Οι ανακοινώσεις της Χεζμπολάχ συνδέουν τις επιθέσεις με τις τρέχουσες συνθήκες της σύγκρουσης, αξιωματούχοι των Χούθι περιγράφουν δημοσίως τις επιχειρήσεις τους, ενώ η Χαμάς εδώ και χρόνια επιδιώκει να πιστωθεί τους ρουκετοβολισμούς της εναντίον ισραηλινών πόλεων. Σε πολλές περιπτώσεις, η απόδοση ευθυνών δεν απαιτεί σύνθετη έρευνα, καθώς οι δράστες όχι μόνο αυτοπροσδιορίζονται, αλλά και αναλαμβάνουν την ευθύνη για αυτές τις επιθέσεις.
Νομικοί μηχανισμοί υπάρχουν. Το διεθνές δίκαιο προβλέπει λογοδοσία και τα δικαστήρια έχουν δικαιοδοσία υπό ορισμένες προϋποθέσεις. Οι κανόνες περί κυρώσεων μπορούν να στοχεύσουν τόσο άτομα όσο και οργανώσεις. Το πρόβλημα είναι η απουσία εφαρμογής αυτών των εργαλείων όταν τα θύματα των επιθέσεων είναι Ισραηλινοί.
Όταν επιθέσεις κατά νοσοκομείων και πόλεων δεν οδηγούν σε δίωξη, το δίκαιο αρχίζει να χάνει την ισχύ του. Παραμένει μέρος της γλώσσας της διπλωματίας και της δημοσιογραφικής κάλυψης, αλλά δεν αποτρέπει. Το ζήτημα, επομένως, δεν είναι το περιεχόμενο του δικαίου αλλά η συνεπής εφαρμογή του. Μια σοβαρή απάντηση δεν απαιτεί νέους κανόνες, απαιτεί όμως την ισότιμη εφαρμογή των υφιστάμενων. Οι υπεύθυνοι χάραξης πολιτικής και οι νομικοί θεσμοί μπορούν να εντοπίζουν περιστατικά, να αποδίδουν ευθύνες και να προχωρούν σε ενέργειες όπου το επιτρέπει η δικαιοδοσία, συμπεριλαμβανομένων κυρώσεων και συλλήψεων.
Ειδικά στην περίπτωση του Ισραήλ, φαίνεται να υπάρχει ελάχιστο ενδιαφέρον για την επιβολή των κανόνων του πολέμου σε βάρος όσων στοχοποιούν αμάχους. Μέχρι να αλλάξει αυτό, το χάσμα ανάμεσα στο δίκαιο και στην εφαρμογή του θα παραμένει εξαιρετικά μεγάλο.