Ποιος κυβερνά το βόρειο Ιράκ;

Το Ιράκ αντιμετωπίζει την πρόκληση να διαχειριστεί τις απαιτήσεις ασφαλείας δύο γειτόνων του, διατηρώντας παράλληλα τον έλεγχο των κρατικών αποφάσεων που καθορίζουν την εδαφική του ακεραιότητα και την πολιτική του ανεξαρτησία. Η απαίτηση της Τεχεράνης να απομακρυνθούν οι ιρανικές κουρδικές αντικαθεστωτικές ομάδες και η ανακοίνωση της Άγκυρας ότι θα διατηρήσει τη στρατιωτική της παρουσία στο βόρειο Ιράκ θέτουν το ερώτημα ποιος καθορίζει την τάξη ασφαλείας στο βόρειο Ιράκ. Η Βαγδάτη βρίσκεται εγκλωβισμένη ανάμεσα σε αυτούς τους στόχους, περιορισμένη όχι μόνο από την εξωτερική πίεση αλλά και από τη μειωμένη ικανότητά της να επιβάλει ενιαία πολιτική ασφαλείας τόσο στο ομοσπονδιακό Ιράκ όσο και στην Περιφέρεια του Ιρακινού Κουρδιστάν.

Το ερώτημα δεν είναι πλέον αν η Βαγδάτη μπορεί να συνάψει συμφωνίες ασφαλείας, αλλά αν μπορεί να τις εφαρμόσει, διατηρώντας τον έλεγχο των αποφάσεων εθνικής ασφάλειας.

Μετά από συνεδρίαση κοινής ιρακινοϊρανικής επιτροπής ασφαλείας, υπό την προεδρία του συμβούλου Εθνικής Ασφαλείας του Ιράκ Κασίμ αλ Αμπούντι (Qasim Al-Aboudi) και με τη συμμετοχή εκπροσώπων της Περιφερειακής Κυβέρνησης του Κουρδιστάν (KRG), ο Ιρανός πρέσβης στο Ιράκ δήλωσε ότι οι δύο χώρες συμφώνησαν να απομακρυνθούν οι ιρανικές κουρδικές αντικαθεστωτικές ομάδες από την Περιφέρεια του Κουρδιστάν του Ιράκ ή να παραδοθούν στο Ιράν. Η επίσημη ιρακινή ανακοίνωση, ωστόσο, έκανε λόγο για συζητήσεις σχετικά με την εφαρμογή της διμερούς συμφωνίας ασφαλείας του 2023 και την επίλυση εκκρεμών ζητημάτων, χωρίς να αναφέρει απομάκρυνση ή παράδοση.

Οι αντικρουόμενες εκδοχές θέτουν σε δοκιμασία την αξιοπιστία της Βαγδάτης. Η απομάκρυνση ή η έκδοση αντικαθεστωτικών ομάδων συνιστά άσκηση κρατικής κυριαρχίας που επηρεάζει την εσωτερική ισορροπία ισχύος στο Ιράκ και τη σχέση του με τα αυτόνομα κουρδικά εδάφη. Αν η Βαγδάτη έχει αποδεχθεί τέτοια μέτρα, δεν συντονίζεται απλώς με την Τεχεράνη για μια κοινή απειλή ασφαλείας· παραχωρεί τη διακριτική ευχέρεια ως προς το πώς το Ιράκ χρησιμοποιεί το έδαφός του και ποιες ομάδες τυγχάνουν προστασίας εντός των συνόρων της χώρας. Η απόκλιση ανάμεσα στη δήλωση του Ιρανού πρέσβη και στη σιωπή των Ιρακινών συμμετεχόντων αναδεικνύει την άμεση πρόκληση: αν η ιρακινή κυβέρνηση μπορεί να δημοσιοποιήσει τι ακριβώς συμφώνησε, να προσδιορίσει το νομικό καθεστώς της προτεινόμενης μετεγκατάστασης και να αποδείξει ότι η πολιτική της δεν είναι απλώς απάντηση σε ξένη στρατιωτική πίεση.

Το γεγονός ότι οι διευθετήσεις αυτές απαιτούσαν τη συμμετοχή της Περιφερειακής Κυβέρνησης του Κουρδιστάν υποδηλώνει ότι η Ερμπίλ αναγνώρισε το πολιτικό κόστος της μη συμμόρφωσης, αποκαλύπτει όμως και την ευθραυστότητα της θεσμικής ικανότητας της Βαγδάτης να επιβάλει τέτοιες συμφωνίες αυτόνομα. Τους επόμενους μήνες, το κύριο ερώτημα θα είναι αν η Βαγδάτη μπορεί να μετατρέψει τις διπλωματικές της δεσμεύσεις σε αλλαγές επί του πεδίου, χωρίς να προκαλέσει σύγκρουση με τα πολιτικά και ένοπλα δίκτυα από τα οποία εξαρτώνται οι κυβερνητικές της διευθετήσεις. Οι τρέχουσες τάσεις δείχνουν προς επιλεκτική εφαρμογή, συνεχιζόμενα παζάρια και στοχευμένες πιέσεις, και όχι προς μια συνολική επίλυση.

Το ζήτημα της ιρανικής κουρδικής αντιπολίτευσης θα παραμείνει μείζον σημείο τριβής. Η Τεχεράνη έχει δείξει ετοιμότητα να χρησιμοποιήσει βία εναντίον θέσεων της αντιπολίτευσης εντός του Ιράκ, αφήνοντας τη Βαγδάτη και την Ερμπίλ να αντιμετωπίσουν τις αντικρουόμενες απαιτήσεις της συνοριακής ασφάλειας, της σταθερότητας και της νομικής προστασίας προσφύγων και κατοίκων. Αν οι διευθετήσεις μετεγκατάστασης συμφωνηθούν χωρίς εκτελεστές εγγυήσεις, οι ομάδες αυτές ενδέχεται να συνεχίσουν να δέχονται ιρανικά πλήγματα ακόμη και αφού αποδεχθούν περιορισμούς στη δράση τους. Αντιστρόφως, αν απορρίψουν τη μετεγκατάσταση και διατηρήσουν ένοπλες θέσεις κοντά στα σύνορα, το Ιράν θα εξακολουθεί να διαθέτει δικαιολογία για περαιτέρω επέμβαση.

Η Περιφέρεια του Κουρδιστάν, και ιδίως η Ερμπίλ, είναι εκτεθειμένη. Διατηρεί στενούς δεσμούς με την Ουάσιγκτον, ενώ φιλοξενεί κουρδικές αντικαθεστωτικές ομάδες που τόσο η Τεχεράνη όσο και η Άγκυρα θεωρούν απειλές ασφαλείας. Η έκθεση του Κουρδιστάν επιτείνεται από τον εσωτερικό κατακερματισμό. Παρά την πρόσφατα ανακοινωθείσα, προσχηματική ενοποίηση των αντίπαλων ιρακινών κουρδικών δυνάμεων, το Δημοκρατικό Κόμμα του Κουρδιστάν και η Πατριωτική Ένωση του Κουρδιστάν εξακολουθούν να διατηρούν ξεχωριστά πολιτικά δίκτυα και δομές ασφαλείας, γεγονός που περιορίζει τη δυνατότητα των Κούρδων να λειτουργήσουν ως ενιαίος δρων. Αυτό αφήνει την περιοχή διχασμένη σε αποφάσεις που απαιτούν κοινή στάση. Εξωτερικοί παράγοντες εκμεταλλεύονται αυτές τις πολιτικές διαιρέσεις για να καλλιεργήσουν διακριτές σχέσεις με την Ερμπίλ και τη Σουλεϊμανίγια. Κατά συνέπεια, η Ερμπίλ είναι αναγκασμένη να διαπραγματεύεται από θέση αδυναμίας, επιχειρώντας να ισορροπήσει τη σχέση της με τη Βαγδάτη, να προστατεύσει τις αντικαθεστωτικές ομάδες και να αποφύγει τη μετατροπή του εδάφους της σε πεδίο μάχης ανάμεσα στο Ιράν και τους αντιπάλους του.

Τελικά, η πραγματική δοκιμασία δεν είναι αν το Ιράκ μπορεί να υπογράψει διευθετήσεις ασφαλείας με το Ιράν ή να ανεχθεί τουρκικές στρατιωτικές επιχειρήσεις, αλλά αν μπορεί να μεταφράσει αυτές τις διπλωματικές δεσμεύσεις σε εφαρμόσιμες πολιτικές μέσω των δικών του θεσμών, και αν οι θεσμοί αυτοί μπορούν να λειτουργήσουν ανεξάρτητα από τον πολιτικό κατακερματισμό και τον εξωτερικό εξαναγκασμό. Με βάση τα σημερινά δεδομένα, δεν μπορούν: ο σύμβουλος Εθνικής Ασφαλείας του Ιράκ προεδρεύει στις συνεδριάσεις, αλλά το Ιράν και η Τουρκία διαμορφώνουν τα αποτελέσματά τους.

Μέχρις ότου η Βαγδάτη οικοδομήσει πραγματική κρατική ικανότητα στις παραμεθόριες περιοχές της και αποδείξει ότι μπορεί να εκτελεί αποφάσεις ασφαλείας χωρίς εξωτερική καθοδήγηση, παραμένει ευάλωτη στις στρατηγικές φιλοδοξίες των γειτόνων της. Αυτό θα κρίνει αν η συνεργασία ασφαλείας μετά την αποχώρηση και οι αμερικανικές επενδύσεις μπορούν να αντέξουν ή αν οι περιφερειακοί ανταγωνιστές θα διαμορφώσουν το στρατηγικό περιβάλλον από το οποίο εξαρτώνται τα αμερικανικά συμφέροντα. Οι πρόσφατες συμφωνίες του Ιράκ με την Τεχεράνη ενδέχεται να ικανοποιούν προσωρινά τις ιρανικές απαιτήσεις ασφαλείας, δεν ενισχύουν όμως το ιρακινό κράτος, το μόνο θεμέλιο πάνω στο οποίο μπορεί να στηριχθεί γνήσια κυριαρχία.