Η προσπάθεια του Μοχάμεντ μπιν Σαλμάν να ρυθμίσει τη θρησκεία

Επί δεκαετίες, οι ηγεσίες της Σαουδικής Αραβίας στηρίζονταν σε ένα θρησκευτικό κατεστημένο που είχε την εποπτεία της λατρείας, του ισλαμικού νόμου και της θρησκευτικής ζωής στα τζαμιά και σε δημόσιους φορείς. Η σχέση αυτή έχει αλλάξει σημαντικά. Οι θρησκευτικοί θεσμοί εξακολουθούν να είναι κρίσιμοι για τη σαουδαραβική κοινωνία, όμως το κράτος έχει αρχίσει να ασκεί πολύ μεγαλύτερο έλεγχο στον τρόπο με τον οποίο λειτουργούν. Ο διάδοχος του σαουδαραβικού θρόνου Μοχάμεντ μπιν Σαλμάν δεν επιχειρεί να απομακρύνει τη θρησκεία από τη δημόσια ζωή στη Σαουδική Αραβία. Αντιθέτως, επιδιώκει να καθορίσει ποιος ασκεί τη θρησκευτική εξουσία και πώς λειτουργούν οι θρησκευτικοί θεσμοί μέσα στο κράτος.

Το σαφέστερο παράδειγμα αυτής της μετάβασης ήρθε το 2016, όταν η κυβέρνηση περιόρισε τις εξουσίες της θρησκευτικής αστυνομίας. Με νέα ρύθμιση απαγορεύθηκε στη θρησκευτική αστυνομία να παρακολουθεί, να ελέγχει έγγραφα ταυτότητας, να ανακρίνει ή να προβαίνει σε συλλήψεις. Αντ’ αυτού, η κυβέρνηση μετέφερε τις αρμοδιότητες αυτές στην τακτική αστυνομία και στις υπηρεσίες ασφαλείας. Οι θρησκευτικοί αξιωματούχοι μπορούσαν ακόμη να δίνουν συμβουλές και νουθεσίες, ενώ το κράτος διατήρησε τον έλεγχο της αστυνόμευσης και της ποινικής δικαιοσύνης.

Επιπλέον, η κυβέρνηση ενίσχυσε τη διοικητική της παρουσία μέσα στα τζαμιά. Το 2018, το υπουργείο Ισλαμικών Υποθέσεων δήλωσε ότι την προηγούμενη δεκαετία είχε παύσει περισσότερους από 2.000 ιεροκήρυκες της Παρασκευής για μη εγκεκριμένες αντικαταστάσεις και παραβιάσεις των κανονισμών του υπουργείου. Το μέγεθος αυτό προηγείται μεγάλου μέρους της θητείας του μπιν Σαλμάν, ωστόσο δείχνει τον διοικητικό έλεγχο του υπουργείου πάνω στο σύστημα των τζαμιών.

Η κυβέρνηση συγκεντροποίησε επίσης τον έλεγχο των αμβώνων. Το 2018, το υπουργείο Ισλαμικών Υποθέσεων συγκρότησε μονάδα για την παρακολούθηση του λόγου ιμάμηδων, ιεροκηρύκων και θρησκευτικών λειτουργών, συμπεριλαμβανομένης της δραστηριότητάς τους στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, και ανακοίνωσε ότι θα λάμβανε μέτρα κατά όσων έκαναν κατάχρηση του άμβωνά τους. Το 2020, ο υπουργός Ισλαμικών Υποθέσεων Αμπντούλ Λατίφ αλ Σέιχ ανακοίνωσε ότι το υπουργείο είχε απομακρύνει ιμάμηδες και ιεροκήρυκες που δεν ακολούθησαν τις οδηγίες του να αναρτήσουν στο Twitter ανακοίνωση του Συμβουλίου Ανώτατων Θεολόγων. Το 2022, το υπουργείο απομάκρυνε ιεροκήρυκες της Παρασκευής που επέτρεψαν σε άλλους να εκφωνήσουν κήρυγμα για λογαριασμό τους χωρίς προηγούμενη έγκριση, ορισμένοι εκ των οποίων μιλούσαν από τον ίδιο άμβωνα επί δεκαετίες. Πλέον, το υπουργείο καθορίζει ποιος μπορεί να χρησιμοποιεί τον άμβωνα, με ποιους κανόνες και αν μπορεί να παραμείνει εκεί.

Η κυβέρνηση στόχευσε επίσης κληρικούς με μεγάλη απήχηση εκτός γραφειοκρατίας. Το 2017, οι σαουδαραβικές αρχές συνέλαβαν τον επιφανή ηγέτη της Σάχουα Σαλμάν αλ Άουντα. Η σύλληψή του, μαζί με εκείνη αρκετών άλλων θρησκευτικών ηγετών, υπογράμμισε τα όρια της θρησκευτικής επιρροής έξω από τους κρατικούς θεσμούς. Το 2020, ο σεΐχης Σάλεχ αλ Μαγκάμσι, επί χρόνια ιμάμης του τζαμιού Κούμπα στη Μεδίνα, έχασε επίσης τη θέση του αφού ζήτησε δημοσίως επιείκεια για κρατουμένους, παρά την προηγούμενη δημόσια υποστήριξή του προς τον μπιν Σαλμάν.

Η μετατόπιση διακρίνεται και στον τρόπο με τον οποίο η κυβέρνηση αντιμετωπίζει το θρησκευτικό μήνυμα. Το υπουργείο Ισλαμικών Υποθέσεων χρησιμοποιεί ολοένα περισσότερο τη διοικητική του εξουσία για να τυποποιήσει όσα φτάνουν στο ακροατήριο των τζαμιών, ιδίως σε ζητήματα που η κυβέρνηση θεωρεί πολιτικά ευαίσθητα. Το 2020, το υπουργείο έδωσε εντολή σε ιμάμηδες και ιεροκήρυκες να μεταφέρουν τη θέση του Συμβουλίου Ανώτατων Θεολόγων για τη Μουσουλμανική Αδελφότητα και προειδοποίησε ότι όσοι αγνοούσαν τις οδηγίες του θα μπορούσαν να χάσουν τη θέση τους. Το υπουργείο υποστήριξε επίσης ότι θα αντικαθιστούσε τους ιεροκήρυκες που απομακρύνονταν με άλλους τους οποίους θεωρούσε κατάλληλους. Το ζήτημα, συνεπώς, δεν είναι αν η Σαουδική Αραβία διαθέτει θρησκευτικούς θεσμούς, αλλά ποιος αποφασίζει τι λένε αυτοί οι θεσμοί, ποιος μιλά μέσω αυτών και πού βρίσκονται τα όρια της αποδεκτής θρησκευτικής εξουσίας.

Ο διαχωρισμός ήταν ακόμη πιο έντονος στους δύο ιερότερους τόπους του Ισλάμ. Το 2023, η κυβέρνηση δημιούργησε την Προεδρία Θρησκευτικών Υποθέσεων για το Μεγάλο Τζαμί στη Μέκκα και το Τζαμί του Προφήτη στη Μεδίνα. Εποπτεύει ιμάμηδες και μουεζίνηδες, κηρύγματα, μαθήματα, κύκλους μελέτης και θρησκευτικές συμβουλές. Ο βασιλιάς Σαλμάν διόρισε τον σεΐχη Αμπντούλ Ραχμάν αλ Σουντάις πρόεδρο αυτού του θεσμού, με βαθμό υπουργού.

Οι κανονισμοί του 2024 τυποποίησαν περαιτέρω τη ρύθμιση. Η Προεδρία διαθέτει δική της νομική προσωπικότητα, παραμένει όμως οργανωτικά συνδεδεμένη με τον βασιλιά. Εποπτεύει τους ιμάμηδες και τους μουεζίνηδες, τις προσευχές, τα κηρύγματα, τα μαθήματα και τους κύκλους θρησκευτικής μελέτης στα δύο ιερά τζαμιά.

Δεν πρόκειται όμως για εκκοσμίκευση. Η Σαουδική Αραβία εξακολουθεί να αντλεί τη νομιμοποίηση και την ταυτότητά της από το Ισλάμ και από την κηδεμονία της στη Μέκκα και τη Μεδίνα. Η αλλαγή βρίσκεται αλλού: το κράτος έχει στενέψει τον χώρο μέσα στον οποίο οι κληρικοί μπορούν να ασκούν θρησκευτική εξουσία ανεξάρτητα από τους θεσμούς του. Ο μπιν Σαλμάν δεν χρειάζεται να αποδυναμώσει το Ισλάμ για να ενισχύσει το κράτος· χρειάζεται οι θρησκευτικοί θεσμοί να λειτουργούν μέσα στο σύστημα που ελέγχει.