Ο πόλεμος του Ιράν είναι και πόλεμος για την ιστορία

Στις 29 Οκτωβρίου 539 π.Χ. ο Κύρος ο Μέγας εισήλθε θριαμβευτής στη Βαβυλώνα. Η ημερομηνία, καταγεγραμμένη στο Βαβυλωνιακό Χρονικό, απέκτησε μια σύγχρονη δεύτερη ζωή: ορισμένοι Ιρανοί τη σηματοδοτούν πλέον ως Ημέρα του Κύρου, τιμώντας έναν αυτοκράτορα που έμεινε στη μνήμη επειδή επέτρεψε σε εξόριστους λαούς, ανάμεσά τους και Εβραίους, να επιστρέψουν στις πατρίδες τους. Φέτος, η επέτειος έρχεται εν μέσω αντιπαράθεσης ανάμεσα στο Ιράν, το Ισραήλ και τις Ηνωμένες Πολιτείες. Ο εορτασμός δεν έχει επίσημο χαρακτήρα, ωστόσο η δημοφιλία του αντανακλά τις σημερινές ιρανικές ανησυχίες. Στην αρχαία περσική κοσμοθεωρία, η αυτοκρατορική κατάκτηση και η πραγματιστική ανεκτικότητα συνυπήρχαν αβίαστα.

Πρόσφατα στην Αθήνα, ο Αμερικανός υπουργός Εξωτερικών (Secretary of State) Μάρκο Ρούμπιο επικαλέστηκε την αρχαία Ελλάδα ως λίκνο του δυτικού πολιτισμού, υπενθυμίζοντας την περσική λεηλασία της Ακρόπολης το 480 π.Χ. Η ρητορική του ενέταξε τη σημερινή αντιπαράθεση με την Τεχεράνη σε ένα πολιτισμικό αφήγημα. Ιρανοί αξιωματούχοι και οι αντίπαλοί τους αντλούν από το δικό τους ιστορικό ρεπερτόριο. Για να στηρίξουν τα αντίστοιχα αφηγήματά τους, οι εμπλεκόμενοι επικαλούνται συστηματικά έξι επανερχόμενα επεισόδια: τους ελληνοπερσικούς πολέμους· τον Κύρο και την αποκατάσταση των Εβραίων· την Εσθήρ και το Πουρίμ· τον Φερεϊντούν εναντίον του Ζαχάκ· την αιχμαλωσία του αυτοκράτορα Βαλεριανού από τον Σαπώρη Α΄· και τη μάχη της Κερμπάλα, την οποία επικαλούνταν επανειλημμένα ο τέως Ανώτατος Ηγέτης του Ιράν, Αλί Χαμενεΐ.

Δεν πρόκειται για ισοδύναμες ιστορίες: ορισμένες είναι τεκμηριωμένα γεγονότα, άλλες ιεροί ή εθνικοί μύθοι. Ωστόσο, όλες μπορούν να μετατρέψουν μια γεωπολιτική σύγκρουση σε δράμα διαχρονικής ταυτότητας.

Το παράδειγμα που διατύπωσε ο Σάμιουελ Χάντινγκτον το 1993 κατέστησε τον πολιτισμό εξέχουσα οργανωτική κατηγορία στις διεθνείς σχέσεις. Ο «πολιτισμός» όμως είναι μια σύγχρονη κατασκευή, όχι ένας αρχαίος αυτοπροσδιορισμός. Ο Κύρος δεν φανταζόταν τον εαυτό του ως θεματοφύλακα ενός οριοθετημένου «περσικού πολιτισμού», ούτε ο Αλέξανδρος βάδισε προς την Ανατολή ως πρεσβευτής «της Δύσης». Τέτοια διπολικά σχήματα θα τους ήταν ξένα.

Οι ελληνοπερσικοί πόλεμοι προσφέρουν ένα εσφαλμένο υπόδειγμα για μια αιώνια σύγκρουση πολιτισμών. Επρόκειτο για διενέξεις ανάμεσα σε συγκεκριμένα κράτη και συνασπισμούς, τις οποίες ακολούθησαν αιώνες ανταλλαγών. Η είσοδος του Κύρου στη Βαβυλώνα εξυμνείται στη βιβλική παράδοση και καταγράφεται στον Κύλινδρο του Κύρου, επειδή επέτρεψε την επιστροφή των εξορίστων. Αντιθέτως, το «Βιβλίο της Εσθήρ» περιγράφει αυλικές ίντριγκες: τη συνωμοσία του Αμάν κατά των Εβραίων, την οποία ματαίωσαν η Εσθήρ και ο Μαροδοχαίος, γεγονός που εορτάζεται κατά το Πουρίμ. Κανένα από τα δύο αφηγήματα δεν νομιμοποιεί σαρωτικές ηθικές ετυμηγορίες για τους σημερινούς Ιρανούς ή Εβραίους.

Ανάλογη επιφύλαξη χρειάζεται απέναντι στον μύθο και την ύστερη αρχαιότητα. Στο «Σαχναμέ» (Shahnameh) του Φερντουσί, ο τύραννος Ζαχάκ ανατρέπεται από τον Φερεϊντούν —μια ιστορία που σήμερα αξιοποιείται από τους αντιπάλους της Ισλαμικής Δημοκρατίας ως αλληγορία απελευθέρωσης. Ούτε θα πρέπει η νίκη του Σαπώρη Α΄ επί του Βαλεριανού το 260 μ.Χ. —απαθανατισμένη στο Νακς-ε Ροστάμ— να ανάγεται σε έναν αμετάβλητο περσορωμαϊκό ανταγωνισμό. Τα ανάγλυφα του Σαπώρη εξυμνούσαν την αυτοκρατορική υπεροχή, αποκαλύπτοντας ταυτόχρονα αντίπαλες αυτοκρατορίες που παρατηρούσαν και δανείζονταν η μία από την άλλη. Η Κερμπάλα παραμένει κεντρική στη σιιτική θρησκευτική μνήμη και στο παράδειγμα αντίστασης του Χαμενεΐ. Η ηθική της απήχηση, ωστόσο, δεν καθιστά κάθε κρατική πολιτική προέκταση του αγώνα του Ιμάμη Χουσεΐν.

Μια πιο διαφωτιστική ιστορία ξεκινά πέρα από τις καρικατούρες. Ο Αλέξανδρος νυμφεύθηκε τη Ρωξάνη, κόρη Βάκτριου ευγενούς, δένοντας τις κατακτημένες ελίτ με την αυτοκρατορία του, ενώ ο εραστής του, ο Βαγώας, ένας ωραίος Πέρσης ευγενής, ενσάρκωνε την ενσωμάτωση στην αυλή. Το ελληνοβακτριανό βασίλειο ιδρύθηκε αργότερα στη Βάκτρα, στο σημερινό βόρειο Αφγανιστάν, όταν ο Διόδοτος αποσχίστηκε από το σελευκιδικό κράτος γύρω στο 250 π.Χ. Οι ηγεμόνες και οι υπήκοοί του ζούσαν σε έναν κόσμο διαμορφωμένο εξίσου από ελληνικές και ιρανικές παραδόσεις —μια υβριδική τάξη που γεννήθηκε από την κατάκτηση και διατηρήθηκε μέσω της προσαρμογής. Ο Αλέξανδρος υιοθέτησε αχαιμενιδικά αυλικά τελετουργικά και ενθάρρυνε τους γάμους αξιωματικών του με ντόπιους αριστοκράτες. Οι διάδοχοί του κυβέρνησαν μέσα από διαρκή διαπραγμάτευση.

Αυτή η διαπολιτισμική σύνθεση διατηρήθηκε. Πέρσες διοικητικοί αξιωματούχοι έθεσαν τα θεσμικά θεμέλια του Χαλιφάτου των Αββασιδών. Μεταγενέστερες περσοτουρκικές δυναστείες στήριξαν τη λογοτεχνία και την αρχιτεκτονική από την Κεντρική Ασία έως την Ινδία. Ο Αβικέννας συνέθεσε την ελληνική φιλοσοφία με την ισλαμική θεολογία, ενώ ο Γκαίτε βρήκε στον Χαφέζ έναν λογοτεχνικό ομότιμο, συνθέτοντας το «West-östlicher Divan». Οι επιρροές κινούνταν ελεύθερα πέρα από τα σύνορα που χάραζαν οι μονάρχες.

Η ιστορία δεν προσφέρει ένα εύκολο αφήγημα πολιτισμικής αρμονίας, αλλά μάλλον ένα απαιτητικό μάθημα πολυπλοκότητας και πολιτικής τέχνης πέρα από άκαμπτα διπολικά σχήματα. Οι ηγέτες που επικαλούνται το παρελθόν οφείλουν να αναμετρηθούν με ολόκληρη την πορεία του, όχι να επιλέγουν τα βολικά θραύσματα.

Αυτή η υποχρέωση βαραίνει ιδιαίτερα την Τεχεράνη. Μια κυβέρνηση που έχει θεσμοθετήσει τις διακρίσεις με βάση το φύλο, έχει διώξει μειονοτικές κοινότητες, έχει ευθυγραμμιστεί με τους Ταλιμπάν, έχει παραμελήσει την προϊσλαμική κληρονομιά και έχει ορίσει την ιδεολογία της γύρω από την αντιδυτική επανάσταση δεν μπορεί να διεκδικεί αξιόπιστα τη θεματοφυλακή του περσικού πολιτισμού. Αν η συμπόνια προς τους πρόσφυγες και η προστασία των δικαιωμάτων των γυναικών εξυμνούνται ως πυλώνες του δυτικού πολιτισμού, η προσέγγιση της κυβέρνησης Τραμπ απέναντι στους πρόσφυγες, η καταστροφική ειρηνευτική συμφωνία της με τους Ταλιμπάν και η συνεχιζόμενη χρηματοδότηση του καθεστώτος των Ταλιμπάν θέτουν εξίσου υπό αμφισβήτηση την αξιοπιστία της να κατέχει και να εκπροσωπεί τον δυτικό πολιτισμό.

Για την ισραηλινή πολιτική τάξη, για την οποία ο διαρκής διωγμός και ο εκτοπισμός υπήρξαν αναπόσπαστο μέρος της εθνικής της τραγωδίας, η μεταχείριση του άμαχου πληθυσμού της Γάζας είναι ηθικά προβληματική.

Το κρίσιμο ζήτημα την Ημέρα του Κύρου δεν είναι ποιος πολιτικός δρων κατέχει την αρχαιότητα. Είναι αν τα κράτη που αυτοανακηρύσσονται «κράτη-πολιτισμοί» θα βρουν την αυτοπεποίθηση να εφαρμόσουν όσα κηρύσσουν ως ιδρυτικό ήθος του πολιτισμού τους.