Πώς θα επιστρέψει στο Ιράν ο Ρεζά Παχλαβί και μπορεί να μείνει ζωντανός εκεί;
Η επιστροφή στο Ιράν θα είναι γεμάτη κινδύνους, όπως όταν έπεσε ο Σαντάμ και ένας όχλος κατακρεούργησε τον σιίτη κληρικό Αμπντούλ Ματζίντ αλ Χοέι.
Ο Μάικλ Ρούμπιν ειδικεύεται στο Ιράν, την Τουρκία και το Κέρας της Αφρικής. Στη σταδιοδρομία του περιλαμβάνεται θητεία ως αξιωματούχου του Πενταγώνου, με εμπειρία πεδίου στο Ιράν, την Υεμένη και το Ιράκ, καθώς και επαφές με τους Ταλιμπάν πριν από την 11η Σεπτεμβρίου. Ο κ. Ρούμπιν έχει επίσης συμβάλει στη στρατιωτική εκπαίδευση, διδάσκοντας μονάδες του αμερικανικού Πολεμικού Ναυτικού και των Πεζοναυτών σχετικά με τις περιφερειακές συγκρούσεις και την τρομοκρατία. Το επιστημονικό του έργο περιλαμβάνει αρκετές σημαντικές εκδόσεις, όπως τα «Dancing with the Devil» και «Eternal Iran». Ο Ρούμπιν απέκτησε διδακτορικό και μεταπτυχιακό στην Ιστορία, καθώς και πτυχίο (B.S.) στη Βιολογία, από το Πανεπιστήμιο Γέιλ.
Καθώς οι ιρανικές διαδηλώσεις οδεύουν προς την έναρξη της τρίτης εβδομάδας τους, δείχνουν να έχουν κλονίσει συθέμελα το καθεστώς. Ιρανοί ζητούν τον θάνατο του ανώτατου ηγέτη του Ιράν, του αγιατολάχ Αλί Χαμενεΐ. Δράστες βιντεοσκόπησαν τη δολοφονία ενός αστυνομικού διοικητή στο εργατικό προάστιο Ισλαμσαχρ της Τεχεράνης. Άλλοι Ιρανοί βιντεοσκοπούν τους εαυτούς τους να φτιάχνουν βόμβες μολότοφ.
Είτε από νοσταλγία για την προεπαναστατική εποχή είτε από ειλικρινή υποστήριξη, πολλοί Ιρανοί φωνάζουν το όνομα του Ρεζά Παχλαβί. Ως πρώην διάδοχος του θρόνου, είναι αναμφίβολα η πιο αναγνωρίσιμη μορφή της αντιπολίτευσης για τους Ιρανούς.
Πριν από δεκαπέντε χρόνια, ήταν κουμπάρος σε έναν γάμο στον οποίο παρευρέθηκα στη Φλόριντα. Πολλοί Ιρανοί που είχαν έρθει στον γάμο από την Ισλαμική Δημοκρατία δεν είχαν ιδέα ότι θα βρισκόταν εκεί ο Ρεζά Παχλαβί. Οι περισσότεροι προέρχονταν από οικογένειες που παραδοσιακά δεν στήριζαν τη μοναρχία, είχαν όμως υποφέρει υπό τη θεοκρατία. Οταν είδαν τον διάδοχο, έπεσαν στα γόνατα. Πολλοί προσπάθησαν να του φιλήσουν τα χέρια. Οι περισσότεροι έκλαψαν.
Το πολιτικό γραφείο του Ρεζά Παχλαβί είναι αδέξιο και, τα τελευταία χρόνια, οι συνεργάτες του υπήρξαν διχαστικοί, παρά τη ρητορική ενότητας που ο ίδιος υιοθετεί. Η αναπαραγωγή πρακτικών τρολαρίσματος σε στιλ Μουτζαχεντίν ε Χαλκ δεν ταιριάζει σε έναν επίδοξο μονάρχη. Ο ίδιος και οι κορυφαίοι υποστηρικτές του αντιμετωπίζουν επίσης ένα πρόβλημα «Λευκών Ρώσων», καθώς φαίνεται να προτιμούν τη ζωή στην εξορία και τα ταξίδια στις Ηνωμένες Πολιτείες και τη Δυτική Ευρώπη από το επίπονο έργο της καλλιέργειας μιας νέας γενιάς Ιρανών. Παρ’ όλα αυτά, βρίσκεται σε καλύτερη θέση από οποιονδήποτε άλλον Ιρανό για να δρομολογήσει μια ειρηνική μετάβαση σε μια συνταγματική, δημοκρατική τάξη, ακόμη κι αν αυτή δεν είναι μοναρχία. Οι περισσότεροι Ιρανοί θα προτιμούσαν αυτό που εκπροσωπεί ο Παχλαβί, αντί για μια μετάβαση τύπου Βενεζουέλας που θα ενίσχυε έναν συνεργάτη του Χαμενεΐ, όπως ο πρώην πρόεδρος Χασάν Ροχανί.
Τελικά, αυτό σημαίνει ότι ο Παχλαβί θα πρέπει να επιστρέψει στο Ιράν. Αν και είναι ακόμη πολύ νωρίς για κάτι τέτοιο –ο ιρανικός λαός ελέγχει μόνο λίγες περιφερειακές πόλεις– η επιστροφή του θα αποτελέσει πολιτικό σεισμό. Πολλοί Ιρανοί θα τη δουν ως σημάδι της οριστικής κατάρρευσης της Ισλαμικής Δημοκρατίας.
Το ερώτημα τώρα είναι πώς θα το κάνει. Κατά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, οι Σύμμαχοι εξανάγκασαν σε εξορία τον Ρεζά Σαχ –τον παππού του σημερινού διαδόχου– επειδή πίστευαν ότι έτρεφε ναζιστικές συμπάθειες. Ο Μοχάμαντ Ρεζά Σαχ ανέλαβε την εξουσία με τη στήριξη των συμμαχικών στρατευμάτων.
Οταν στη συνέχεια ο Μοχάμαντ Ρεζά Σαχ διέφυγε κατά την απόπειρα πραξικοπήματος του πρωθυπουργού Μοχάμαντ Μοσαντέκ κατά της μοναρχίας, επέστρεψε στη χώρα μόνο αφού ο ιρανικός στρατός, σε συνεργασία με τις αμερικανικές και βρετανικές μυστικές υπηρεσίες, οργάνωσε αντιπραξικόπημα.
Το 1979 η κατάσταση ήταν αντίστροφη. Ο σάχης διέφυγε στην Αίγυπτο, προτού έρθει στις Ηνωμένες Πολιτείες. Λίγο περισσότερο από δύο εβδομάδες αργότερα, η Air France μετέφερε τον αγιατολάχ Ρουχολάχ Χομεϊνί στην Τεχεράνη, όπου τον υποδέχθηκε ένα παραληρηματικό πλήθος.
Σε κάθε περίπτωση, ωστόσο, η μεταβίβαση της εξουσίας συντελέστηκε χωρίς άμεση αναμέτρηση δύο Ιρανών διεκδικητών. Ο Ρεζά Παχλαβί πιθανότατα περιμένει να αποχωρήσει ο Χαμενεΐ. Αν ισχύει αυτό, πρέπει να έχει έτοιμη τη βαλίτσα του και να μην βρεθεί απροετοίμαστος και σε διακοπές, όπως στα τέλη Δεκεμβρίου 2025.
Η επιστροφή στο Ιράν θα είναι, ωστόσο, γεμάτη κινδύνους. Οταν έπεσε ο Σαντάμ, ο σιίτης κληρικός Αμπντούλ Ματζίντ αλ Χοέι, γιος ενός επιφανούς αγιατολάχ, εμφανίστηκε στην ιερή πόλη της Νατζάφ. Υιοθέτησε συμφιλιωτική στάση και επιδίωξε να δρομολογήσει μια ειρηνική μετάβαση προς τη μετα-Σαντάμ τάξη. Δεν επρόκειτο να συμβεί. Ενας όχλος επιτέθηκε εναντίον του –υποκινούμενος, όπως υποστηρίζεται, από τον τότε σχετικά άγνωστο Μουκτάντα αλ Σαντρ, γιο ενός άλλου επιφανούς αγιατολάχ– και κατακρεούργησε τον Χοέι. Οι Ιρακινοί σοκαρίστηκαν, και οι Αμερικανοί ακόμη περισσότερο.
Καθώς ο Παχλαβί σχεδιάζει να επιστρέψει στο Ιράν, είτε πριν είτε μετά την αποχώρηση (ή τον θάνατο) του Χαμενεΐ, το ερώτημα τώρα είναι αν και πώς οι Ηνωμένες Πολιτείες και άλλα κράτη της περιοχής θα τον προστατεύσουν από ιδεολόγους που θα γογγύζουν για την πτώση της θεοκρατίας.
Δεν υπάρχουν εύκολες απαντήσεις, αλλά καθώς το καθεστώς τρεκλίζει, είναι ώρα να αρχίσει μια δύσκολη συζήτηση, διότι η δολοφονία του Παχλαβί κατά την επιστροφή του θα μπορούσε να πυροδοτήσει ένα χάος που θα έκανε την ιρακινή εξέγερση να μοιάζει ήρεμη συγκριτικά.