Η έννοια του καφίρ στη ρίζα της τρομοκρατίας
Οι εξτρεμιστές μετατρέπουν μια θρησκευτική κατηγοριοποίηση σε δικαιολογία για αποκλεισμό, διωγμό και φόνο.
Ο Meir Samani είναι το ψευδώνυμο ενός μελετητή της ισλαμικής νομολογίας, εκπαιδευμένου στο Ιράν, και πρώην δικαστή, του οποίου η έρευνα εστιάζει στην ερμηνεία του ισλαμικού δικαίου, τη θρησκευτική αυθεντία, τα ανθρώπινα δικαιώματα και τη μεταρρύθμιση της σύγχρονης ισλαμικής νομολογίας.

Η Δύση δαπανά εδώ και δεκαετίες τεράστιους πόρους για την καταπολέμηση της τρομοκρατίας με όπλα, κυρώσεις, επιχειρήσεις πληροφοριών και συνοριακούς ελέγχους. Τα μέτρα αυτά μπορούν να διαταράξουν τρομοκρατικά δίκτυα, δεν μπορούν όμως να καταβάλουν τις ιδέες που κάνουν τη βία να μοιάζει θεμιτή. Για να αντιμετωπίσουν τον τζιχαντιστικό εξτρεμισμό, οι υπεύθυνοι χάραξης πολιτικής οφείλουν να εξετάσουν πώς τα εξτρεμιστικά κινήματα εργαλειοποιούν την έννοια του kafir.
Η αραβική λέξη kafir αναφέρεται σε κάποιον που απορρίπτει το Ισλάμ ή δεν πιστεύει σε αυτό. Η κλασική ισλαμική νομική επιστήμη ανέπτυξε νομικές διακρίσεις για τους μη μουσουλμάνους, μεταξύ των οποίων ο ντίμι (dhimmi), δηλαδή ο μη μουσουλμάνος που ζει υπό ένα ιστορικά καθορισμένο καθεστώς προστασίας, και ο χαρμπί (ḥarbi), πρόσωπο ή παράταξη που συνδέεται με κατάσταση πολέμου. Οι κατηγορίες αυτές δεν καθιστούσαν κάθε μη μουσουλμάνο εχθρό. Ωστόσο, η κλασική νομική επιστήμη περιείχε επίσης άνισους κανόνες που αξίζουν κριτικής εξέτασης.
Οι εξτρεμιστές καταργούν αυτές τις διακρίσεις και μετατρέπουν τη θρησκευτική κατηγοριοποίηση σε άλλοθι για αποκλεισμό, διωγμό και φόνο. Η πρακτική του τακφίρ (takfīr) —η κήρυξη ενός άλλου προσώπου ή μιας ομάδας ως απίστων— διαδραμάτισε κεντρικό ρόλο στην ιδεολογία του Ισλαμικού Κράτους (ISIS). Οι ηγέτες του την αξιοποίησαν τόσο εναντίον μη μουσουλμάνων όσο και εναντίον μουσουλμάνων που απορρίπτουν την εξουσία τους.
Πέρα από τη ρητή θεολογία, ο νομικός χαρακτηρισμός ενός προσώπου ως kafir έχει απτές κοινωνικές συνέπειες. Στη νομολογία των Δωδεκατιστών σιιτών, τα παραδοσιακά κείμενα πραγματεύονται την τελετουργική ακαθαρσία (νατζάσα, najasah) των μη μουσουλμάνων, όπου η σωματική επαφή με παρουσία υγρασίας μπορεί, θεωρητικά, να μεταδώσει την ακαθαρσία και να επηρεάσει καθημερινές αλληλεπιδράσεις, όπως η κοινή λήψη τροφής. Ωστόσο, οι νομικές γνωμοδοτήσεις ποικίλλουν: ενώ ορισμένες αυθεντίες θεωρούσαν ακάθαρτους όλους τους μη μουσουλμάνους, σύγχρονες προσωπικότητες όπως ο μέγας αγιατολάχ Αλί Σιστάνι θεωρούν Εβραίους, χριστιανούς και ζωροάστρες τελετουργικά καθαρούς, διατηρώντας διαφορετικές ρυθμίσεις για άλλες ομάδες.
Η σουνιτική νομική επιστήμη προσέγγισε, κατά κανόνα, το ζήτημα διαφορετικά, αποφεύγοντας τους ίδιους διάχυτους κανόνες μεταδιδόμενης ακαθαρσίας. Αν και η τελετουργική ακαθαρσία δεν επιτάσσει από μόνη της τη βία, όταν συνδυάζεται με αξιώσεις θρησκευτικής ανωτερότητας και αποκλειστικές ερμηνείες, ενισχύει την κοινωνική απόσταση και την αντίληψη ότι οι «εκτός» καταλαμβάνουν κατώτερη θέση. Μια νομική επιστήμη προσηλωμένη στην ανθρώπινη αξιοπρέπεια οφείλει να αξιολογήσει κριτικά αυτές τις θεμελιώδεις παραδοχές.
Γράφω από εμπειρία, όχι από μακρινή παρατήρηση. Πέρασα σχεδόν τέσσερις δεκαετίες μελετώντας την ισλαμική νομική επιστήμη και τη θεολογία στην παράδοση των ιερατικών σχολών. Υπηρέτησα ως μουτζταχίντ και εργάστηκα ως δικαστής. Κατανοώ τις νομικές κατηγορίες και τις αντιπαραθέσεις εκ των έσω. Αναγνωρίζω επίσης την πολυμορφία της μουσουλμανικής λογιοσύνης και δεν ισχυρίζομαι ότι κάθε σχολή ή θρησκευτικός δάσκαλος προωθεί τον εξτρεμισμό.
Είναι όμως κρίσιμο να εξετάσουμε τι μαθαίνουν τα παιδιά. Η έρευνα στα σχολικά εγχειρίδια του Ισλαμικού Κράτους δείχνει πώς οι τρομοκρατικές οργανώσεις μπορούν να μετατρέψουν την εκπαίδευση σε ιδεολογική κατήχηση. Μελέτες έχουν διαπιστώσει ότι το Ισλαμικό Κράτος αξιοποιούσε μαθήματα όπως η γλώσσα, τα μαθηματικά, η ιστορία και οι φυσικές επιστήμες για να προωθήσει την πολιτική και θρησκευτική του ατζέντα. Αυτό δεν αποδεικνύει ότι οι συνήθεις μουσουλμανικές ιερατικές σχολές διδάσκουν τα ίδια δόγματα. Δείχνει όμως πώς οι εξτρεμιστές μπορούν να χρησιμοποιήσουν την εκπαίδευση για να κανονικοποιήσουν τον αποκλεισμό και τη βία.
Η τρομοκρατία δεν γεννιέται από μία λέξη, ένα κείμενο ή μία αίθουσα διδασκαλίας. Η πολιτική σύγκρουση, ο αυταρχισμός, η προπαγάνδα, τα κοινωνικά δίκτυα και η στρατολόγηση συμβάλλουν επίσης στη ριζοσπαστικοποίηση. Οι υπηρεσίες ασφαλείας οφείλουν να αντιμετωπίσουν αυτούς τους παράγοντες, εξετάζοντας παράλληλα τα θρησκευτικά επιχειρήματα που χρησιμοποιούν οι τρομοκρατικές οργανώσεις για να νομιμοποιήσουν τη βία.
Η επίθεση του Δεκεμβρίου 2025 στην παραλία Bondi της Αυστραλίας, η οποία στοίχισε τη ζωή σε 15 θύματα και τραυμάτισε 42 ανθρώπους κατά τη διάρκεια εορτασμού του Χανουκά, καταδεικνύει τον συνεχιζόμενο κίνδυνο της αντισημιτικής βίας. Δεν τεκμηριώνει σύνδεση με κάποιο συγκεκριμένο ισλαμικό πρόγραμμα σπουδών, ενισχύει όμως την ανάγκη να αμφισβητηθούν ιδεολογίες που αρνούνται την ισότιμη αξιοπρέπεια και ασφάλεια των θρησκευτικών κοινοτήτων.
Το Κοράνι (στίχος 60:8) καλεί σε καλοσύνη και δικαιοσύνη απέναντι σε όσους δεν πολεμούν τους μουσουλμάνους εξαιτίας της θρησκείας τους ούτε τους εκδιώκουν από τα σπίτια τους. Οι αρχές αυτές θα έπρεπε να διαπνέουν τη σύγχρονη ισλαμική νομική επιστήμη.
Η μεταρρύθμιση της ισλαμικής νομικής εκπαίδευσης είναι αναγκαία. Οι μουσουλμάνοι λόγιοι θα πρέπει να επανεκτιμήσουν τις αμφισβητούμενες και πιθανολογικές παραδόσεις, να εξετάσουν το ιστορικό πλαίσιο των κληροδοτημένων ρυθμίσεων και να διακρίνουν τη θεολογική διαφωνία από τη νομική εχθρότητα. Θα πρέπει να αξιολογούν τις ερμηνείες με κριτήρια τη λογική, την ηθική, το δημόσιο συμφέρον και τις διεθνείς αρχές των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Αυτό δεν συνιστά απόρριψη της ισλαμικής λογιοσύνης· είναι έκκληση για υπεύθυνη άσκηση του ιτζτιχάντ.
Οι δυτικές κυβερνήσεις και τα πανεπιστήμια θα πρέπει να στηρίξουν ανεξάρτητους μουσουλμάνους λογίους μέσω χρηματοδότησης της έρευνας, μεταφράσεων, κατάρτισης προγραμμάτων σπουδών και εκπαιδευτικών προγραμμάτων. Θα πρέπει να συνομιλούν με ένα ευρύτερο φάσμα ισλαμικών πνευματικών παραδόσεων, αντί να αντιμετωπίζουν λίγα, πολιτικά οργανωμένα κινήματα ως εκπροσώπους όλων των μουσουλμάνων.
Ο αγώνας κατά της τρομοκρατίας απαιτεί κάτι περισσότερο από την ήττα των ένοπλων ομάδων. Απαιτεί την αμφισβήτηση ιδεών που επιτρέπουν στους ανθρώπους να θεωρούν τους γείτονές τους θεμιτούς στόχους. Αυτός ο αγώνας πρέπει να δοθεί και μέσα στη σχολική αίθουσα.