Κυρώσεις των ΗΠΑ στο τουρκμενικό αέριο μέσω Ιράν, σειρά έχει το Αζερμπαϊτζάν;

Η Τουρκία επιδιώκει εδώ και καιρό να εξελιχθεί σε περιφερειακό ενεργειακό κόμβο. Παραδοσιακά, προμηθεύεται πετρέλαιο και αέριο όχι μόνο από το Ιράκ και το Αζερμπαϊτζάν, αλλά και από το Τουρκμενιστάν, μέσω ανταλλαγών αερίου με το Ιράν. Αυτό συνεχίστηκε παρά τις κυρώσεις, σε μεγάλο βαθμό χάρη σε ενδιάμεσες διαδρομές και εξαιρέσεις. Το κοίτασμα Σαχ Ντενίζ στο Αζερμπαϊτζάν, για παράδειγμα, εξακολουθεί να τροφοδοτεί με αέριο την Τουρκία και την Ευρώπη, παρά την ιρανική συμμετοχή στην ιδιοκτησία του, χάρη σε ειδικές εξαιρέσεις από τις κυρώσεις.

Ταυτόχρονα, οι ανησυχίες για τις αμερικανικές κυρώσεις έχουν πλέον σταματήσει τη μεταφορά τουρκμενικού αερίου μέσω Ιράν προς την Τουρκία. Η αντίθεση αυτή αναδεικνύει ένα όριο στη στρατηγική του Τούρκου προέδρου Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν: η εξασφάλιση προμηθευτών και η κατασκευή αγωγών δεν αρκούν από μόνες τους για να φτάσει το αέριο αξιόπιστα, ώστε να καλυφθούν τα ευρωπαϊκά συμβόλαια.

Ο υπουργός Ενέργειας Αλπαρσλάν Μπαϊρακτάρ (Alparslan Bayraktar) δήλωσε ότι η Ουάσιγκτον παρενέβη, παρότι η Τουρκία δεν πραγματοποίησε άμεσες πληρωμές προς το Ιράν, υπονοώντας έτσι την αιτία των αμερικανικών κυρώσεων, αν και δεν υπάρχουν δημόσιες αποδείξεις παραβιάσεων.

Η συμφωνία του Τουρκμενιστάν με την Τουρκία στηριζόταν σε μια ανταλλαγή, βάσει της οποίας το Τουρκμενιστάν θα έστελνε αέριο στο Ιράν και το Ιράν θα προμήθευε την Τουρκία με ίση ποσότητα αερίου. Δεν είναι σαφές αν η Τεχεράνη εισέπραττε τέλη, παρακρατούσε αέριο ή λάμβανε άλλου είδους αντάλλαγμα.

Οι λεπτομέρειες αυτές έχουν σημασία, καθώς οι αμερικανικές κυρώσεις δεν απαγορεύουν απλώς τις συναλλαγές ιρανικού αερίου. Το φυσικό αέριο εξαιρείται από το Άρθρο 1244 του Iran Freedom and Counter-Proliferation Act· ωστόσο, οι σχετικές χρηματοοικονομικές συναλλαγές εξακολουθούν να υπόκεινται σε περιορισμούς.

Σημαντικές συναλλαγές με την Εθνική Πετρελαϊκή Εταιρεία του Ιράν (National Iranian Oil Company) ή τη Naftiran Intertrade Company, καθώς και η ουσιαστική συνδρομή σε συγκεκριμένες οντότητες, μπορούν να επισύρουν κυρώσεις από χωριστές αρχές, εφόσον δεν πληρούν τις σχετικές εξαιρέσεις.

Επομένως, η τουρκμενική προέλευση δεν παρέχει καθολική προστασία, όπως δεν θα την παρείχε και το αέριο οποιουδήποτε άλλου κράτους. Μια ανταλλαγή μπορεί να εκθέσει τις συμμετέχουσες τράπεζες ή εταιρείες σε κυρώσεις, ανάλογα με τους αντισυμβαλλομένους και τις συμφωνίες πληρωμής. Η πληρωμή του Ιράν με αέριο αντί για μετρητά δεν εξαλείφει από μόνη της αυτόν τον κίνδυνο. Ο ισχυρισμός ότι η Ουάσιγκτον εντόπισε συγκεκριμένη παράβαση υπερβαίνει τα δεδομένα, ελλείψει καταγγελιών από το Γραφείο Ελέγχου Ξένων Περιουσιακών Στοιχείων (OFAC) του αμερικανικού υπουργείου Οικονομικών.

Επειδή η αβεβαιότητα ως προς την επιβολή καθιστά επισφαλείς ακόμη και οικονομικά επωφελείς συμφωνίες, τράπεζες και κυβερνήσεις ενδέχεται επίσης να αποφασίσουν να αποχωρήσουν από αυτές. Αυτό επηρεάζει και το Αζερμπαϊτζάν. Ο βασικός εξαγωγικός διάδρομος του Αζερμπαϊτζάν περνά μέσω Γεωργίας και Τουρκίας ώστε να παρακάμπτει ιρανικό έδαφος, αν και το Αζερμπαϊτζάν και η Τουρκία στηρίζονται σε ιρανικές υποδομές για άλλου είδους εμπόριο. Παρ’ όλα αυτά, η ιρανική Naftiran Intertrade Company κατέχει ποσοστό 10% στο κοίτασμα Σαχ Ντενίζ και στον σχετιζόμενο Αγωγό Νοτίου Καυκάσου. Το Γραφείο Ελέγχου Ξένων Περιουσιακών Στοιχείων διατηρεί τις εξαιρέσεις για το έργο που τροφοδοτεί με αέριο από το Σαχ Ντενίζ την Τουρκία και την Ευρώπη, παρά την ιρανική συμμετοχή. Πρόκειται για σημαντικό παραθυράκι από τη σκοπιά όσων επιδιώκουν μεγαλύτερη πίεση στο Ιράν.

Υπάρχει και ρωσική εμπλοκή. Η ρωσική Lukoil κατέχει ποσοστό 19,99% στο Σαχ Ντενίζ. Η ρωσική συμμετοχή στο μετοχικό κεφάλαιο δεν μετατρέπει την αζερική παραγωγή σε ρωσικό αέριο, δείχνει ωστόσο γιατί οι ισχυρισμοί ότι ο διάδρομος είναι θωρακισμένος απέναντι στις κυρώσεις απλουστεύουν υπερβολικά την εικόνα. Οι διαχειριστές πρέπει να χειρίζονται με προσοχή τα ποσοστά ιδιοκτησίας, τις πληρωμές και τις κανονιστικές άδειες, ώστε να μην προσκρούσουν στις περιορισμένες εξαιρέσεις από τις κυρώσεις.

Θα μπορούσε το αζερικό αέριο να αντιμετωπίσει περιορισμούς ανάλογους με εκείνους που σταμάτησαν την τουρκμενική ανταλλαγή; Ναι, εφόσον εταιρείες οργανώσουν ιρανικές ανταλλαγές χωρίς την κατάλληλη άδεια ή παρακάμψουν διαδικασίες. Αυτό παραμένει κίνδυνος, όχι ένδειξη επικείμενης απαγόρευσης. Το ρωσικό αέριο που θα διατίθετο μέσω Αζερμπαϊτζάν θα έθετε χωριστό ζήτημα: οι κανόνες της Ευρωπαϊκής Ένωσης απαιτούν πλέον επαλήθευση της χώρας παραγωγής, καθώς η Ευρώπη καταργεί σταδιακά τις ρωσικές εισαγωγές. Ένας Αζέρος πωλητής δεν μπορεί να εξαλείψει τη ρωσική προέλευση.

Το βαθύτερο δίδαγμα αφορά τη διαπραγματευτική ισχύ. Η προτεινόμενη τουρκμενική ρύθμιση πρόσφερε μόλις 1,3 δισ. κυβικά μέτρα, μια μέτρια προσθήκη στο χαρτοφυλάκιο της Τουρκίας. Η πραγματική της αξία βρισκόταν στην επιπλέον επιλογή που έδινε στην Άγκυρα στις διαπραγματεύσεις για τις τιμές. Η απώλεια αυτού του μοχλού αφήνει τους υπόλοιπους προμηθευτές πιο ελεύθερους να διαπραγματεύονται σκληρότερα.

Η Άγκυρα εξακολουθεί να έχει εναλλακτικές, καθεμία με σαφή αντισταθμίσματα. Ένας διακασπιακός αγωγός θα παρέκαμπτε την ιρανική διαμετακόμιση και θα συνέδεε τα τουρκμενικά αποθέματα με το Αζερμπαϊτζάν, χρειάζεται ωστόσο χρηματοδότηση, σταθερές δεσμεύσεις αγοράς και χρόνια κατασκευής προτού αρχίσει να ρέει αέριο. Η πρόσθετη αζερική παραγωγή απαιτεί περαιτέρω επενδύσεις και χρόνο.

Το υγροποιημένο φυσικό αέριο προσφέρει μεγαλύτερη ευελιξία στις πηγές εφοδιασμού, αν και το κόστος του εξαρτάται από τα συμβόλαια και τις συνθήκες της αγοράς και δεν είναι αυτομάτως υψηλότερο από εκείνο του αερίου μέσω αγωγού. Καμία από αυτές τις επιλογές δεν αποτελεί άμεσο υποκατάστατο του χαμένου τουρκμενικού αερίου.

Ενώ η Τουρκία επιδιώκει να γίνει ενεργειακός κόμβος, η υλοποίηση αυτής της στρατηγικής καθίσταται ολοένα δυσκολότερη. Η κυβέρνηση Ερντογάν πρέπει να εξασφαλίσει συμβόλαια, διαφανή αρχεία εφοδιασμού και αξιόπιστη κανονιστική πρόσβαση. Το Σαχ Ντενίζ καταδεικνύει ότι η επίμονη διπλωματία μπορεί να προστατεύσει πολύτιμα έργα, αλλά το τουρκμενικό επεισόδιο δείχνει το κόστος της υπόθεσης ότι η φιλοδοξία και μόνο αρκεί για να εξασφαλίσει την ίδια μεταχείριση.