Μελέτη: η απουσία πατέρα τροφοδοτεί τον τζιχαντισμό
Οργισμένοι νέοι άνδρες έλκονται από ριζοσπαστικές ιδεολογίες.
Ο Ματ Γκρέιβερ είναι Αυστραλός δημοσιογράφος με ειδίκευση στον ισλαμισμό.

Ο Σερίφ και ο Σαΐντ Κουασί εισέβαλαν στα γραφεία του Charlie Hebdo στο Παρίσι στις 7 Ιανουαρίου 2015, οπλισμένοι με αυτόματα τυφέκια. Σκότωσαν 12 ανθρώπους στην επίθεση, ανάμεσά τους ορισμένους από τους πιο γνωστούς σκιτσογράφους της Γαλλίας. Στα θύματά τους συγκαταλέγονταν άνθρωποι που η δουλειά τους ήταν να σχεδιάζουν, να γράφουν και να επιμελούνται μια σατιρική εφημερίδα.
Χρόνια πριν τα δύο αδέλφια εξελιχθούν σε τζιχαντιστές δολοφόνους, πέθανε ο πατέρας τους. Σύμφωνα με αφήγηση που βασίζεται σε γαλλικά δικαστικά έγγραφα, τον έχασαν στα εφηβικά τους χρόνια. Η μητέρα τους, αδυνατώντας να τα φροντίσει, τα έστειλε σε κρατικό οικοτροφείο. Στη συνέχεια πέθανε και εκείνη.
Το CNN αναφέρει ότι τα δύο αδέλφια έλκονταν από τον «Φαρίντ Μπενιετού (Farid Benyettou), μια ιδιαίτερα επιδραστική και ηγετική φυσιογνωμία, που καθοδηγούσε πολλούς από τους νέους και περιθωριοποιημένους στο τοπικό τζαμί Αντντάουα, γνωστό ως “τζαμί του Στάλινγκραντ”».
Τα δύο αδέλφια δεν αποτελούν μεμονωμένες περιπτώσεις. Σε μελέτη του 2024, ο Αυστραλός ερευνητής της τρομοκρατίας Σέιν Σάτερλι (Shane Satterley) συγκέντρωσε 86 περιπτώσεις (90 άτομα) τρομοκρατών, στο ιστορικό των οποίων περιλαμβανόταν απουσία πατέρα. Σε 27 περιπτώσεις, δηλαδή στο 30%, ο πατέρας είχε πεθάνει. Σε έξι από αυτές υπήρχε επίσης διαζύγιο των γονέων. Σε χωριστή εξέταση 11 τρομοκρατικών επιθέσεων υψηλής προβολής στη Δύση εντοπίστηκε κάποια μορφή πατρικής απουσίας στους δράστες σε έξι από αυτές, γεγονός που εγείρει ερωτήματα για ένα επαναλαμβανόμενο στοιχείο στα βιογραφικά τους, το οποίο χρήζει εγγύτερης διερεύνησης.
«Οι επιθέσεις της 11ης Σεπτεμβρίου 2001 περιλάμβαναν δύο ζεύγη αδελφών, καθένα από τα οποία είχε βιώσει τον θάνατο του πατέρα του», αναφέρει ο Σάτερλι. Διαπιστώνει ανάλογη συνθήκη στα αδέλφια που ενεπλάκησαν στις επιθέσεις του Παρισιού το 2015. «Αντιθέτως, τα αδέλφια του Μαραθωνίου της Βοστώνης δεν βίωσαν τον θάνατο του πατέρα τους, αλλά αντιμετώπισαν την απουσία του, καθώς φέρεται να έμπαινε και να έβγαινε από τις Ηνωμένες Πολιτείες εξαιτίας της φυλάκισής του».
Οι σοβαρές συζητήσεις για την ισλαμιστική ριζοσπαστικοποίηση εύλογα επικεντρώνονται στην ιδεολογία. Τι πιστεύουν οι στρατολογούμενοι; Ποιος τους δίδαξε; Ποιοι ηγέτες, δίκτυα και κείμενα τους έπεισαν ότι η βία ήταν δικαιολογημένη; Τα ερωτήματα αυτά είναι κρίσιμα. Γνωρίζουμε, ωστόσο, ότι η έρευνα έχει εδώ και καιρό συνδέσει την απουσία πατέρα με αυξημένο κίνδυνο εγκληματικής συμπεριφοράς. Ο πιθανός ρόλος της στην τζιχαντιστική ριζοσπαστικοποίηση έχει όμως λάβει πολύ μικρότερη προσοχή.
Εργασία που δημοσιεύθηκε στο New Male Studies το 2024 εξετάζει την απουσία πατέρα και παρουσιάζει ορισμένες προκαταρκτικές ενδείξεις ότι κάτι φαίνεται να «υποβόσκει» στο νοικοκυριό πριν κάποιος στραφεί στην πολιτική/θρησκευτική βία. Το «Broken Bonds: Father Absenteeism and the Path to Violent Extremism» συνδυάζει έρευνα για τις οικογενειακές σχέσεις με μια μεγάλη συλλογή βιογραφικών τρομοκρατών. Εξετάζει κατά πόσον ο θάνατος του πατέρα, ο χωρισμός των γονέων και η αποξένωση μπορούν να συμβάλουν ή και να λειτουργήσουν καθοριστικά στη ριζοσπαστικοποίηση κάποιου προς την τρομοκρατική βία.
Το επιχείρημα αξίζει προσοχής, αρκεί να γίνει σωστά κατανοητό. Η μελέτη δεν υποστηρίζει ότι τα παιδιά χωρίς πατέρα είναι προορισμένα για τη βία. Θέτει το ερώτημα αν η απώλεια μιας σχέσης κεντρικής σημασίας μπορεί ενίοτε να αφήνει ένα άτομο να αναζητεί την αυθεντία, την καθοδήγηση και το αίσθημα του ανήκειν που προσφέρει ένα εξτρεμιστικό κίνημα, όπως συνέβη με τα αδέλφια Κουασί. Επειτα από δεκαετίες έρευνας για την τρομοκρατία, είναι εντυπωσιακό ότι η απουσία πατέρα έχει προσελκύσει τόσο μικρή και επίμονη διερεύνηση ως πιθανός παράγοντας εμπλοκής στην τρομοκρατία.
Η αυθεντία που λείπει από το σπίτι
Για να εξηγήσει την πιθανή σύνδεση, ο Σάτερλι αντλεί από τη θεωρία της κοινωνικής ταυτότητας, που εξετάζει πώς οι άνθρωποι κατανοούν τον εαυτό τους μέσα από τη συμμετοχή σε ομάδες, και από τη θεωρία της καταπόνησης (strain theory), που εξετάζει πώς οι δυσμενείς εμπειρίες και πιέσεις μπορούν να συμβάλουν σε καταστροφικές αντιδράσεις.
«Η απουσία μιας πατρικής φιγούρας μπορεί να συμβάλει σε αισθήματα καταπόνησης και αλλοτρίωσης, ωθώντας τα άτομα να αναζητήσουν εναλλακτικές πηγές αυθεντίας και ένταξης, όπως οι εξτρεμιστικές ιδεολογίες», γράφει.
Για κάποιον που παλεύει με την αστάθεια μέσα στην οικογένεια, η έλξη μιας μαχητικής ομάδας μπορεί να είναι απολύτως προσωπική. Εδώ υπάρχουν άνθρωποι που μοιάζουν να νοιάζονται. Προσφέρουν καθοδήγηση, προσδοκίες και μια θέση ανάμεσα σε άλλους που ισχυρίζονται ότι κατανοούν τα παράπονά του. Μια οργάνωση που οι απ’ έξω αναγνωρίζουν ως επικίνδυνη μπορεί αρχικά να του φαίνεται ως πηγή τάξης.
Η βιβλιογραφία που συζητείται στην εργασία δίνει υπόσταση σε αυτή την πιθανότητα. Μελέτες για πρώην εξτρεμιστές περιγράφουν ομάδες που παρέχουν στήριξη και δομή σε άτομα που έχουν επηρεαστεί από δύσκολες παιδικές εμπειρίες. Με βάση ανασκόπηση του Lewis και των συνεργατών του, η εργασία εξηγεί πώς η ύπαρξη κανόνων και συναισθηματικής στήριξης θα μπορούσε να προσελκύσει νέους, των οποίων τα προηγούμενα περιβάλλοντα στερούνταν αυτών των ιδιοτήτων.
Τέτοια ευρήματα υποδηλώνουν ότι η στρατολόγηση πρέπει να εξετάζεται τόσο ως σχέση όσο και ως ιδεολογική συνάντηση. Οι τζιχαντιστικές ομάδες μπορεί να προσφέρουν μια υποκατάστατη πατρική φιγούρα και, πέραν αυτού, ένα πλαίσιο αυθεντίας, τάξης, ορίων και αυτοπειθαρχίας, που ο στρατολογούμενος συνδέει με την πατρική καθοδήγηση.
Ο Μαρκ Ντιούρι (Mark Durie), ανώτερος ερευνητής του Arthur Jeffery Centre for the Study of Islam, υποστηρίζει ότι το παράδειγμα ενός πατέρα μπορεί επίσης να δώσει σε έναν νέο άνδρα λόγους να απορρίψει τη βία.
«Ένας από τους παράγοντες που μπορούν να απομακρύνουν τους άνδρες από τη βία είναι η δέσμευση στην ευημερία της δικής τους οικογένειας. Το θετικό παράδειγμα του ίδιου του πατέρα ενός νέου άνδρα, στη φροντίδα της οικογένειάς του, βοηθά τον δυνητικό τζιχαντιστή στρατολογούμενο να ακολουθήσει το παράδειγμα του πατέρα του, επενδύοντας στην ειρήνη αντί στον πόλεμο, για χάρη των παιδιών τους», είπε ο Ντιούρι.
«Αυτή η φυσική ανθρώπινη ροπή μπορεί να ενισχυθεί από χαντίθ που εξαίρουν τη φροντίδα για τους γονείς και τα παιδιά κάποιου ως θρησκευτική υποχρέωση. Επιπλέον, η απουσία ενός πατέρα από τη ζωή ενός νέου μπορεί να γεννήσει αισθήματα εγκατάλειψης και απόρριψης, τα οποία μπορούν να τροφοδοτήσουν την επιθετικότητα και να καταστήσουν έναν νέο πιο ευάλωτο στις αφηγήσεις περί θυματοποίησης και ανταπόδοσης που χρησιμοποιούν οι ριζοσπάστες για να καλέσουν στρατολογούμενους στην τζιχάντ», είπε.
Τα βιογραφικά τεκμήρια
Ο Σάτερλι παρουσιάζει 86 μελέτες περίπτωσης τρομοκρατών, που αφορούν 90 άτομα στο ιστορικό των οποίων περιλαμβανόταν κάποια μορφή απουσίας πατέρα. Ορισμένες περιπτώσεις καλύπτουν περισσότερα από ένα άτομα, ιδίως αδέλφια. Η συλλογή περιλαμβάνει κυρίως τζιχαντιστές και ορισμένα άτομα που συνδέονται με άλλες μορφές τρομοκρατίας, επιτρέποντας να εξεταστεί η προτεινόμενη σύνδεση και πέρα από τον ισλαμιστικό τζιχαντισμό.
Η αξία της συλλογής του Σάτερλι έγκειται στο ότι δείχνει πόσο συχνά η απουσία πατέρα εμφανίζεται στα επιλεγμένα βιογραφικά, σε διαφορετικές χώρες και τρομοκρατικά περιστατικά. Οι περιπτώσεις αυτές δεν στοιχειοθετούν αιτιώδη σχέση, δίνουν όμως στους ερευνητές βάση για να διερευνήσουν αν η πατρική απώλεια ή αποξένωση έπαιξε ρόλο στη διαδρομή των ατόμων προς την τρομοκρατία. Το μοτίβο αναδύεται παρά τις ελλιπείς πληροφορίες για το οικογενειακό υπόβαθρο σε αρκετές άλλες επιθέσεις υψηλής προβολής, αφήνοντας ανοιχτό το ερώτημα αν το μοτίβο εκτείνεται ακόμη περισσότερο.
Η ιδεολογία εξακολουθεί να μετρά
Για όσους ασχολούνται με τον ισλαμισμό στη Δύση, το χρήσιμο ερώτημα είναι πώς μια ισλαμιστική ομάδα μπορεί να εκμεταλλευτεί αυτή την ευαλωτότητα. Ενα άτομο που αναζητεί καθοδήγηση συναντά ένα κίνημα που διεκδικεί θρησκευτική αυθεντία. Σε κάποιον που αναζητεί αποδοχή προσφέρεται αδελφότητα. Η προσωπική απογοήτευση (που μπορεί να μην είναι καν συνειδητή) ερμηνεύεται μέσα από μια αφήγηση συλλογικού εξευτελισμού και αγώνα.
Υπό αυτή την οπτική, οι ιδέες της οργάνωσης παραμένουν σημαντικές. Δίνουν στον στρατολογούμενο μια εξήγηση για τις συνθήκες του και του υπαγορεύουν τι πρέπει να κάνει γι’ αυτές. Η συναισθηματική προσκόλληση μπορεί να κάνει αυτές τις υπαγορεύσεις πειστικές, ιδίως όταν η αφοσίωση στην ομάδα συνδέεται με μια νεοαποκτηθείσα αίσθηση αυτοεκτίμησης. Πρόκειται για μια προτεινόμενη εξήγηση μίας διαδρομής προς την τρομοκρατική βία. Δεν αναιρεί την ανάγκη να εξετάζονται άλλοι παράγοντες, όπως το δόγμα, τα δίκτυα στρατολόγησης και οι ατομικές επιλογές. Οφείλει όμως να προσθέσει σε αυτές τις έρευνες ένα ακόμη ερώτημα: έλαβε το αγόρι, ο έφηβος, ο νεαρός άνδρας ή ο άνδρας τη σχετική ψυχολογική ανάπτυξη, η οποία είναι διαθέσιμη μόνο μέσω της πατρότητας, που θα τον καθοδηγούσε στο πώς να υπάρχει στον κόσμο;
Οικογενειακή δυναμική
Ο Σάτερλι αναγνωρίζει ότι η απουσία πατέρα εντάσσεται σε μια ευρύτερη συζήτηση για την οικογενειακή δυναμική. Η παρουσία δύο γονέων στο σπίτι δεν εγγυάται στοργή, σταθερότητα ή καθοδήγηση (αν και η έρευνα δείχνει ότι αυτό συνήθως αποτελεί τεράστιο ισόβιο πλεονέκτημα για τα παιδιά). Η έρευνα που συζητείται στην εργασία δείχνει επίσης γιατί η οικογενειακή επιρροή δεν μπορεί αυτομάτως να θεωρείται προστατευτική. Μια συστηματική ανασκόπηση των Zych και Nasaescu, που κάλυψε 33 μελέτες, συνέδεσε την οικογενειακή σύγκρουση, τους εξτρεμιστές συγγενείς και τη «γονική δυσπιστία προς άλλους πολιτισμούς» με αυξημένο κίνδυνο ριζοσπαστικοποίησης. Ωστόσο, η οικογενειακή προσήλωση ήταν μεταξύ των παραγόντων που συνδέονταν με μικρότερο κίνδυνο.
Η διάκριση έχει σημασία. Πρόσφατα περιστατικά έδειξαν καθαρά πώς ένας τζιχαντιστής πατέρας μπορεί να ενθαρρύνει την εμπλοκή. Κάθε σχετικό περιστατικό και κάθε σχέση χρειάζεται να εξετάζεται σε βάθος και όχι να συναγάγεται απλώς από τη σύνθεση ενός νοικοκυριού. Η εργασία αναγνωρίζει ότι πολλοί τρομοκράτες έχουν πατέρες στη ζωή τους και ότι η απόρριψη μπορεί να βιωθεί ακόμη και όταν και οι δύο γονείς είναι παρόντες.
Η μελέτη του Σάτερλι παραμένει διερευνητική. Δεν διαθέτει ομάδα σύγκρισης και δεν μπορεί να τεκμηριώσει ότι η απουσία πατέρα προκαλεί ριζοσπαστικοποίηση ούτε να υπολογίσει τον πρόσθετο κίνδυνο που συνδέεται με αυτήν. Ο θάνατος, το διαζύγιο και η αποξένωση είναι επίσης διαφορετικές εμπειρίες, των οποίων ο χρόνος και οι συνέπειες απαιτούν εγγύτερη διερεύνηση.
Αυτές οι επιφυλάξεις αφήνουν μια αξιόλογη ερευνητική ατζέντα. Συγκριτικές και διαχρονικές μελέτες θα μπορούσαν να εξετάσουν ποιες οικογενειακές εμπειρίες έχουν σημασία, πώς αλληλεπιδρούν με τις σχέσεις στρατολόγησης και τι βοηθά τα άτομα να αντισταθούν στην εξτρεμιστική επιρροή.
Η εργασία προτείνει ισχυρότερες οικογενειακές σχέσεις, θετική καθοδήγηση, ψυχοκοινωνική βοήθεια και αξιόπιστα δίκτυα στήριξης ως πιθανά προστατευτικά μέτρα. «Οι υπεύθυνοι χάραξης πολιτικής θα πρέπει να λάβουν υπόψη τον ρόλο της οικογενειακής δυναμικής στις προσπάθειες αντιτρομοκρατίας», γράφει ο Σάτερλι, «και να δώσουν προτεραιότητα σε πρωτοβουλίες που αντιμετωπίζουν τις οικογενειακές ευαλωτότητες που συνδέονται με τη ριζοσπαστικοποίηση». Η συλλογή περιπτώσεών της δεν ελέγχει αυτές τις παρεμβάσεις. Παρ’ όλα αυτά, προσφέρει έναν λόγο να διερευνηθεί ο ρόλος τους παράλληλα με μέτρα που στρέφονται κατά της εξτρεμιστικής προπαγάνδας και των οργανώσεων.
Αν τα ευρήματα της εργασίας είναι όντως αναπαραγώγιμα, μια αποτελεσματική απάντηση στην τρομοκρατική στρατολόγηση χρειάζεται μια στέρεη και εκλεπτυσμένη εξήγηση για το γιατί αγόρια και άνδρες χωρίς πατέρα ή στερημένοι πατρικής παρουσίας στρέφονται στον τζιχαντισμό. Προς το παρόν, δεν φαίνεται να διαθέτουμε τίποτε που να πλησιάζει κάτι τέτοιο. Δεν χρειάζεται να κάνει κανείς εκτεταμένες εικασίες για να διαπιστώσει ότι η υπόσχεση αδελφότητας και η καθοδήγηση ενός ουράνιου πατέρα μπορεί να ελκύουν κάποιον με αδύναμο πατρικό δεσμό. Για κάποιον που νιώθει ακυβέρνητος και ανομικός, μπορεί να είναι το πρώτο κομμάτι του μηνύματος που περνά.