Είναι η μαντίλα προσωπική επιλογή;

ΟΤΑΒΑ, Καναδάς – Καθώς μουσουλμάνες στο Κεμπέκ διαμαρτύρονται για τους περιορισμούς στη χρήση της μαντίλας σε ορισμένους χώρους εργασίας του δημόσιου τομέα, συνεντεύξεις με γυναίκες στο Κεντρικό Τέμενος της Οτάβας φωτίζουν μια άλλη διάσταση της συζήτησης για τη θρησκευτική ελευθερία: τις άνισες προσδοκίες που επιβάλλονται στις γυναίκες μέσα στις ίδιες τους τις θρησκευτικές κοινότητες.

Στις 5 Οκτωβρίου, μέλη της οργάνωσης Québécoises Musulmanes Tannées συγκεντρώθηκαν στο Μόντρεαλ για την 18η συνεχόμενη εβδομαδιαία διαμαρτυρία τους κατά των νόμων του Κεμπέκ για την κοσμικότητα. Οι διαδηλωτές υποστήριξαν ότι οι περιορισμοί στα θρησκευτικά σύμβολα, μεταξύ αυτών και η μαντίλα, περιορίζουν τις ευκαιρίες απασχόλησης των γυναικών και την ελευθερία τους να ασκούν τη θρησκεία τους.

«Αυτοί οι νόμοι πρέπει να καταργηθούν», δήλωσε μια διαδηλώτρια στο CityNews, τοπικό ειδησεογραφικό μέσο. «Ή οπωσδήποτε να αναβληθούν, αν δεν μπορούν να καταργηθούν».

Οι διαμαρτυρίες έφεραν εκ νέου στο προσκήνιο το δικαίωμα των μουσουλμάνων γυναικών να φορούν μαντίλα. Ωστόσο, παραμένουν ερωτήματα για το αν οι γυναίκες έχουν την ίδια ελευθερία να απορρίψουν θρησκευτική ενδυμασία και προσδοκίες στο εσωτερικό των κοινοτήτων τους.

Μέσα στο Κεντρικό Τέμενος της Οτάβας

Η διαμάχη με ώθησε να επισκεφθώ, μια Παρασκευή, το Κεντρικό Τέμενος της Οτάβας, που λειτουργεί από τη Μουσουλμανική Ένωση της Οτάβας (Ottawa Muslim Association)· ο διαχωρισμός ανάμεσα σε άνδρες και γυναίκες ήταν αμέσως εμφανής.

Οι πιστές οδηγούνταν σε ξεχωριστή είσοδο, στο πίσω μέρος του κτιρίου. Από τις γυναίκες αναμενόταν να ντύνονται σεμνά, καλύπτοντας το σώμα τους και αποφεύγοντας τα εφαρμοστά ρούχα.

Ενώ ο ιμάμης εκφωνούσε το κήρυγμά του στην αίθουσα προσευχής των ανδρών, οι γυναίκες συγκεντρώνονταν σε άλλο δωμάτιο και παρακολουθούσαν το κήρυγμα μέσω οθόνης.

Ο διαχωρισμός ήταν τόσο αυστηρός ώστε, ως γυναίκα, δεν μπόρεσα να μπω ή να δω από κοντά τον χώρο προσευχής των ανδρών.

Ο διαχωρισμός των φύλων κατά τη διάρκεια της προσευχής είναι συνήθης στην παραδοσιακή ισλαμική πρακτική και εξηγείται, κατά κανόνα, μέσω θρησκευτικών διδασκαλιών που αφορούν τη σεμνότητα και τις σχέσεις ανάμεσα σε άνδρες και γυναίκες.

Ωστόσο, οι ρυθμίσεις που παρατήρησα στο τέμενος εγείρουν ερωτήματα για την πρόσβαση των γυναικών στους θρησκευτικούς χώρους και για τις διαφορετικές προσδοκίες που διέπουν τη συμμετοχή τους.

Είναι η μαντίλα προσωπική επιλογή;

Μετά την προσευχή της Παρασκευής, πήρα συνέντευξη από δύο μουσουλμάνες για τη μαντίλα, την ισότητα των φύλων, τις θρησκευτικές υποχρεώσεις και την προσωπική ελευθερία. Και οι δύο υπερασπίστηκαν τη χρήση της μαντίλας ως δική τους απόφαση.

Όταν ρωτήθηκε αν μέλη της οικογένειάς της επηρέασαν την επιλογή της, η μία απάντησε: «Σίγουρα όχι εξαιτίας κάποιου μέλους της οικογένειας».

Εξήγησε ότι άρχισε να φορά τη μαντίλα στα 16, επειδή πίστευε ότι ο Αλλάχ προστάζει τις γυναίκες να ντύνονται σεμνά.

Περιέγραψε επίσης τις αλλαγές στον τρόπο με τον οποίο αγόρια και νεαροί άνδρες συμπεριφέρονταν απέναντί της αφότου άρχισε να καλύπτει τα μαλλιά της, ιδίως ως προς τη σωματική επαφή και τα προσωπικά όρια.

«Είναι ένα όριο», είπε.

Μια άλλη γυναίκα παραδέχθηκε ότι οι θρησκευτικές διδασκαλίες και η ανατροφή της επηρέασαν την απόφασή της.

«Ο Αλλάχ μας είπε να το κάνουμε, αλλά έχεις και ελεύθερη βούληση», είπε.

Και οι δύο υποστήριξαν ότι οι γυναίκες πρέπει να μπορούν να παίρνουν μόνες τους τις αποφάσεις τους, μεταξύ άλλων και για το αν θα βγάλουν τη μαντίλα. Παραδέχθηκαν επίσης ότι ορισμένες γυναίκες εξαναγκάζονται να τη φορούν.

Οι δηλώσεις τους αντανακλούσαν το κεντρικό επιχείρημα των διαδηλωτών στο Κεμπέκ: ότι οι γυναίκες πρέπει να έχουν την ελευθερία να αποφασίζουν αν θα φορούν θρησκευτική ενδυμασία.

Ωστόσο, τα σχόλιά τους έθεσαν και ερωτήματα για το πόσο ελεύθερα μπορούν οι γυναίκες να απορρίψουν προσδοκίες που εκλαμβάνονται ως θρησκευτικές υποχρεώσεις.

Γυναίκες παραδέχονται την άνιση θρησκευτική πίεση

Όταν ρωτήθηκε αν οι μουσουλμάνες υφίστανται μεγαλύτερη πίεση από τους άνδρες να συμμορφώνονται με θρησκευτικές προσδοκίες, η μία από τις συνομιλήτριές μου παραδέχθηκε ότι οι γυναίκες συχνά κρίνονται αυστηρότερα για την εμφάνιση και τη συμπεριφορά τους.

«Δεν νομίζω ότι έπρεπε ποτέ να είναι έτσι», είπε.

Εξήγησε ότι οι γυναίκες που δεν φορούν μαντίλα ή δεν ντύνονται σεμνά ενδέχεται να δεχθούν κριτική, ενώ οι άνδρες που δεν τηρούν τις θρησκευτικές προσδοκίες δεν υφίστανται κατ’ ανάγκην τον ίδιο έλεγχο.

«Νομίζω ότι σίγουρα υπάρχει, αλλά είναι λάθος», πρόσθεσε.

Τα σχόλιά της ανέδειξαν τη διάκριση ανάμεσα στο να έχεις τη νομική ελευθερία να ασκείς τη θρησκεία σου και στο να υφίστασαι πίεση να ακολουθήσεις θρησκευτικές επιταγές.

Οι γυναίκες μίλησαν επίσης για τις διακρίσεις εκτός των κοινοτήτων τους.

Μία από αυτές περιέγραψε ότι νιώθει ευάλωτη, επειδή η μαντίλα την ταυτοποιεί αμέσως ως μουσουλμάνα.

«Είμαι σαν περιφερόμενος μουσουλμανικός στόχος», είπε.

Οι εμπειρίες τους ανέδειξαν αντικρουόμενες πιέσεις: προσδοκίες σχετικά με τη θρησκευτική τήρηση στο εσωτερικό των κοινοτήτων τους και διακρίσεις από ανθρώπους εκτός αυτών.

Τι σημαίνει ελευθερία για τις μουσουλμάνες;

Όταν ζητήθηκε από μία από αυτές να ορίσει την ελευθερία, η απάντησή της πήγε πέρα από το ζήτημα της θρησκευτικής ενδυμασίας.

«Νιώθω ότι πρέπει πάντα να διαλέγω ανάμεσα στη ζωή μου ως μητέρα ή στη ζωή μου ως σύζυγος, σε αντιδιαστολή με τη ζωή μου ως άνθρωπος», είπε.

Εξήγησε ότι οι γυναίκες συχνά μεγαλώνουν με την επιταγή να δίνουν προτεραιότητα στις οικογενειακές ευθύνες, ενώ οι άνδρες ενδέχεται να ενθαρρύνονται περισσότερο να επιδιώκουν προσωπικές φιλοδοξίες.

Αν και μίλησε «θετικά» για τον σύζυγό της, παραδέχθηκε τις άνισες προσδοκίες που επιβάλλονται στις γυναίκες από μικρή ηλικία.

Το συμπέρασμά της ήταν εντυπωσιακό.

«Δεν νομίζω ότι οι γυναίκες είναι ελεύθερες», είπε.

Σε όλη τη διάρκεια των συνομιλιών, κατά διαστήματα διαισθανόμουν έναν δισταγμό όταν η κουβέντα ερχόταν στις θρησκευτικές υποχρεώσεις και στις άνισες προσδοκίες. Οι γυναίκες υπερασπίζονταν την πίστη τους, αλλά παραδέχονταν επίσης πιέσεις που θεωρούσαν άδικες.

Άλλες γυναίκες στο τέμενος ήταν πρόθυμες να μου εξηγήσουν πώς το Ισλάμ σέβεται τις γυναίκες, ενώ ορισμένες με ενθάρρυναν να ασπαστώ κι εγώ τη θρησκεία.

Οι απαντήσεις τους πρόσφεραν διαφορετικές οπτικές για τη θρησκευτική ελευθερία, την προσωπική επιλογή και τον ρόλο των γυναικών στις μουσουλμανικές κοινότητες.

Οι δύο όψεις της συζήτησης για την ελευθερία

Η διαμάχη για την κοσμικότητα στο Κεμπέκ έχει φέρει στο επίκεντρο του δημόσιου διαλόγου την ελευθερία των μουσουλμάνων γυναικών να φορούν θρησκευτική ενδυμασία. Οι νόμοι της επαρχίας για την κοσμικότητα και οι περιορισμοί στα θρησκευτικά σύμβολα έχουν εγείρει ερωτήματα για τη θρησκευτική ελευθερία, τις ευκαιρίες απασχόλησης των γυναικών και τον ρόλο της θρησκείας στους δημόσιους θεσμούς.

Οι υποστηρικτές της νομοθεσίας υποστηρίζουν ότι οι περιορισμοί στα θρησκευτικά σύμβολα σε συγκεκριμένους δημόσιους θεσμούς προστατεύουν την ουδετερότητα του κράτους. Οι αντίπαλοί της αντιτείνουν ότι οι περιορισμοί αυτοί πλήττουν δυσανάλογα τις μουσουλμάνες και περιορίζουν τις ευκαιρίες απασχόλησής τους.

Η Γιασμίν Μοχάμεντ (Yasmine Mohammed), συγγραφέας του βιβλίου Unveiled: How Western Liberals Empower Radical Islam (2019), η οποία αναφέρει ότι εξαναγκάστηκε να φορέσει μαντίλα στα εννιά της και νικάμπ στα δεκαεννιά, πρόσφερε μια έντονα διαφορετική οπτική για τη διαμάχη στο Κεμπέκ.

«Η μαντίλα είναι εργαλείο θρησκευτικού μισογυνισμού. Χρησιμοποιείται για τον έλεγχο γυναικών και κοριτσιών. Δεν ελέγχει μόνο τι μπαίνει πάνω στο κεφάλι τους, ελέγχει και τι μπαίνει μέσα στο κεφάλι τους», δήλωσε η Μοχάμεντ στο Focus on Western Islamism (FWI).

Υποστήριξε ότι η μαντίλα διδάσκει στα κορίτσια ότι προκαλούν φίτνα (fitna, «πειρασμό/διχόνοια») και, ως εκ τούτου, ότι αποτελούν εργαλεία χάους που πρέπει να κρύβονται. Η μαντίλα, προσθέτει, κανονικοποιεί τον διαχωρισμό των φύλων και στερεί από τις γυναίκες την ατομικότητά τους. «Το Κεμπέκ έχει κάθε δικαίωμα να υπερασπιστεί τον κοσμικό χαρακτήρα του κράτους στην επαρχία του περιορίζοντας τη μαντίλα στον δημόσιο τομέα. Δεν προστατεύει μόνο την κοσμικότητα, προστατεύει και τις γυναίκες», είπε.

Οι συνεντεύξεις στο Κεντρικό Τέμενος της Οτάβας ανέδειξαν ένα άλλο ερώτημα: αν οι γυναίκες έχουν την ίδια ελευθερία να απορρίψουν τις θρησκευτικές προσδοκίες.

Αν και αμφότερες οι συνομιλήτριές μου περιέγραψαν τη χρήση της μαντίλας ως δική τους επιλογή, παραδέχθηκαν ότι οι γυναίκες υφίστανται αυστηρότερο θρησκευτικό έλεγχο από ό,τι οι άνδρες.

Οι δηλώσεις τους έρχονταν επίσης σε αντίθεση με τις ρυθμίσεις που παρατήρησα κατά την προσευχή της Παρασκευής, όπου οι γυναίκες έμπαιναν από ξεχωριστή είσοδο και παρακολουθούσαν το κήρυγμα του ιμάμη από άλλο δωμάτιο.

Οι παρατηρήσεις αυτές δεν αποδεικνύουν αν συγκεκριμένες γυναίκες εξαναγκάστηκαν να ακολουθήσουν θρησκευτικές πρακτικές. Καταγράφουν, ωστόσο, διαφορές στον τρόπο με τον οποίο άνδρες και γυναίκες συμμετείχαν στις θρησκευτικές τελετές.

Η συζήτηση για τη θρησκευτική ελευθερία των γυναικών επεκτείνεται, επομένως, πέρα από τους περιορισμούς που επιβάλλει η κυβέρνηση. Αφορά επίσης τις προσδοκίες που συναντούν οι γυναίκες μέσα στις οικογένειες και τις θρησκευτικές κοινότητές τους.

Καθώς οι μουσουλμάνες στο Κεμπέκ συνεχίζουν να αμφισβητούν τους περιορισμούς στη θρησκευτική ενδυμασία, οι συνεντεύξεις που πήρα από γυναίκες στην Οτάβα θέτουν ένα ακόμη ερώτημα: έχουν οι γυναίκες την ίδια ελευθερία να βγάλουν τη μαντίλα, να αμφισβητήσουν τις θρησκευτικές προσδοκίες ή να απορρίψουν παραδόσεις χωρίς πίεση ή τιμωρία;

Η συζήτηση για την ελευθερία των γυναικών δεν μπορεί να σταματά στο δικαίωμα να φορούν τη μαντίλα. Οφείλει να εξετάσει και τις θρησκευτικές και κοινωνικές προσδοκίες που διαμορφώνουν τις επιλογές τους. Οι γυναίκες στις οποίες πήρα συνέντευξη στην Οτάβα περιέγραψαν τον εαυτό τους ως ελεύθερες, παραδέχθηκαν όμως άνισες πιέσεις που οι άνδρες δεν βιώνουν με τον ίδιο τρόπο. Οι μαρτυρίες τους, μαζί με τον διαχωρισμό των φύλων που παρατήρησα στο τέμενος, εγείρουν ερωτήματα για το πώς εφαρμόζεται η ισότητα εντός των θρησκευτικών θεσμών. Ο ίδιος έλεγχος που ασκείται στους κρατικούς περιορισμούς των ελευθεριών των γυναικών θα πρέπει να επεκταθεί και στις θρησκευτικές πρακτικές που επιβάλλουν διαφορετικές προσδοκίες σε άνδρες και γυναίκες.