Θα επιταχύνουν η αστάθεια και ο πόλεμος τον σιδηρόδρομο του Κόλπου;
Τα αραβικά κράτη του Κόλπου συνειδητοποιούν την ανάγκη για εναλλακτική διαδρομή όταν οι θαλάσσιες ή οι αεροπορικές συνδέσεις καταρρέουν.
Η Radhika Lakshminarayanan είναι ερευνήτρια και ιστορικός και έχει συνεργαστεί, επί περισσότερες από τρεις δεκαετίες, με κορυφαία ιδρύματα στο Κουβέιτ και την Ινδία. Είναι συγγραφέας του βιβλίου «Small States Security Dilemma—Kuwait after 1991» («Το δίλημμα ασφάλειας των μικρών κρατών — Το Κουβέιτ μετά το 1991»).
Πριν από περισσότερες από δύο δεκαετίες, το σιδηροδρομικό δίκτυο του Κόλπου σχεδιάστηκε με στόχο να προωθήσει την οικονομική ολοκλήρωση μεταξύ των έξι αραβικών κρατών του Κόλπου, μέσω του εμπορίου και του τουρισμού. Η συνεχιζόμενη περιφερειακή σύγκρουση ανέδειξε πόσο επείγον είναι ένα τέτοιο δίκτυο, ώστε να ενισχυθεί η ανθεκτικότητα των συνδέσεων. Όταν ο εναέριος χώρος κλείνει, τα λιμάνια δέχονται επιθέσεις και οι θαλάσσιες διαδρομές καθίστανται ευάλωτες, τα έξι κράτη δεν μπορούν πλέον να βασίζονται αποκλειστικά στη ναυτιλία για τη μεταφορά ανθρώπων, τροφίμων, ιατρικού υλικού, βιομηχανικών προϊόντων, οικοδομικών υλικών και άλλων βασικών αγαθών.
Παρότι οι οδικές μεταφορές συνιστούν μια υπαρκτή εναλλακτική, έχουν περιορισμούς. Οι διασυνοριακές οδικές εμπορευματικές μεταφορές εξακολουθούν να εξαρτώνται από τις διαδικασίες στα σύνορα, τον εκτελωνισμό, τη χωρητικότητα του οδικού δικτύου και τη διαθεσιμότητα οδηγών, ενώ οι οδικές μεταφορές μεγάλων αποστάσεων είναι περισσότερο εκτεθειμένες σε κυκλοφοριακή συμφόρηση, ατυχήματα, ακραίο καύσωνα και διαταραχές στα συνοριακά περάσματα. Ένα σιδηροδρομικό δίκτυο θα μπορούσε να συμπληρώσει τις οδικές μεταφορές, προσφέροντας έναν χερσαίο διάδρομο μεγαλύτερης χωρητικότητας και πιο προβλέψιμο, τόσο για εμπορεύματα όσο και για επιβάτες.
Στις αρχές της δεκαετίας του 2000, το Συμβούλιο Συνεργασίας του Κόλπου πρότεινε ένα σιδηροδρομικό δίκτυο που θα εκτεινόταν σε περίπου 1.315 μίλια, από το Κουβέιτ μέσω της Σαουδικής Αραβίας, του Μπαχρέιν, του Κατάρ και των Ηνωμένων Αραβικών Εμιράτων έως το Ομάν. Το έργο στοχεύει σε πλήρη λειτουργία έως τον Δεκέμβριο του 2030. Ωστόσο, παρότι η Αρχή Σιδηροδρόμων του Κόλπου ανέφερε τον Μάιο του 2026 ότι το έργο συνολικά είχε φτάσει στο 50% της ολοκλήρωσης, το ποσοστό αυτό δεν αποτυπώνει τις εθνικές αποκλίσεις στην ανάπτυξη του έργου.
Τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα έχουν ολοκληρώσει το δίκτυο Etihad Rail μήκους 560 μιλίων, που συνδέει τα επτά εμιράτα. Οι εμπορευματικές μεταφορές λειτουργούν από το 2023, ενώ οι εθνικές επιβατικές υπηρεσίες ξεκίνησαν τον Ιούνιο του 2026. Τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα παρέχουν έτσι μια λειτουργική βάση για το περιφερειακό δίκτυο. Η σύνδεση Hafeet Rail μήκους 150 μιλίων, που συνδέει το δίκτυο των Ηνωμένων Αραβικών Εμιράτων με το Sohar στο Ομάν, πλησίαζε το 40% ολοκλήρωσης τον Απρίλιο του 2026. Στο Κουβέιτ, αντίθετα, το έργο παραμένει στο στάδιο του σχεδιασμού και δεν έχει ξεκινήσει καμία μεγάλη κατασκευή στο τμήμα των 69 μιλίων που του αναλογεί. Τον Μάιο του 2026, το Κουβέιτ ενέκρινε έναν διάδρομο 52 μιλίων για μια ξεχωριστή σύνδεση υψηλής ταχύτητας Κουβέιτ-Σαουδικής Αραβίας.
Η Σαουδική Αραβία διαθέτει ήδη ένα από τα μεγαλύτερα σιδηροδρομικά συστήματα της περιοχής. Μόλις προκήρυξε διαγωνισμό για το δικό της τμήμα του Σιδηροδρόμου του Συμβουλίου Συνεργασίας του Κόλπου μήκους 417 μιλίων, από την Al-Khafji κοντά στο Κουβέιτ έως την Al-Batha στα σύνορα με τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα. Η Σαουδική Αραβία έχει επομένως σημαντική σιδηροδρομική δυναμικότητα, όμως οι ειδικές υποδομές που απαιτούνται για να «κλείσει» το σιδηροδρομικό δίκτυο του Κόλπου παραμένουν ακόμη στη φάση του σχεδιασμού και των προμηθειών. Το Κατάρ κατασκεύασε ένα εξελιγμένο σύστημα μετρό ενόψει των διοργανώσεων του FIFA World Cup 2022 και το εγχώριο σιδηροδρομικό του δίκτυο είναι προηγμένο. Ωστόσο, η σύνδεση του Κατάρ με τον Gulf Railway παραμένει ημιτελής. Το Κατάρ έχει επίσης σχεδιάσει σιδηροδρομικές συνδέσεις προς τα σύνορα με τη Σαουδική Αραβία, τόσο για επιβάτες όσο και για εμπορεύματα. Το Μπαχρέιν, ως νησιωτικό κράτος, αντιμετωπίζει την πιο ιδιαίτερη φυσική πρόκληση: πρέπει πρώτα να συνδεθεί με την ηπειρωτική χώρα μέσω της προτεινόμενης King Hamad Causeway, ενός οδικού και σιδηροδρομικού διαδρόμου 35 μιλίων που θα ενώνει το Μπαχρέιν με το Dammam στη Σαουδική Αραβία. Το σιδηροδρομικό δίκτυο του Μπαχρέιν εξαρτάται από την πρόοδο των υποδομών στη Σαουδική Αραβία και από το έργο της causeway. Αυτά τα διαφορετικά επίπεδα προόδου υπογραμμίζουν τη δυσκολία ανάπτυξης διασυνοριακών συνδέσεων.
Σήμερα, τα αραβικά κράτη του Κόλπου αντιλαμβάνονται την ανάγκη για μια εναλλακτική διαδρομή όταν η θαλάσσια ή η αεροπορική συνδεσιμότητα αποτυγχάνει. Το σιδηροδρομικό δίκτυο θα μπορούσε να μειώσει την εξάρτηση από τις οδικές μεταφορές μεγάλων αποστάσεων και να ενισχύσει τις συνδέσεις μεταξύ λιμανιών, αεροδρομίων, ζωνών logistics και βιομηχανικών κέντρων. Θα μπορούσε να λειτουργήσει ως στρατηγική «ασφάλιση» για τα κράτη αυτά, ακριβώς τη στιγμή που τα υφιστάμενα συστήματα μεταφορών απειλούνται.
Η βασική πρόκληση δεν είναι πλέον η διαθεσιμότητα χρηματοδότησης ή τεχνογνωσίας, αλλά ο πολιτικός και θεσμικός συντονισμός που απαιτείται για την ενοποίηση έξι εθνικών σιδηροδρομικών συστημάτων. Αυτό είναι και το κεντρικό τρωτό σημείο του έργου. Χωρίς διαρκή πολιτική δέσμευση, οι διαφορές στις εθνικές προτεραιότητες, στα πρότυπα, στη χρηματοδότηση και στις συνοριακές διαδικασίες θα μπορούσαν να συνεχίσουν να καθυστερούν ένα πραγματικά ενοποιημένο δίκτυο του Κόλπου. Αν οι φυσικές συνδέσεις ολοκληρωθούν και καταστούν διαλειτουργικές, ο σιδηρόδρομος θα μπορούσε να προσφέρει στην περιοχή ένα επίπεδο οικονομικής και ασφάλειας ανθεκτικότητας, ώστε να μειωθεί η εξάρτηση από ευάλωτες θαλάσσιες και αεροπορικές διαδρομές σε περιόδους κρίσης, έστω κι αν δεν θα εξάλειφε την απειλή, αφού οι σιδηρόδρομοι είναι στατικοί στόχοι που μπορούν να πληγούν από drones ή πυραύλους. Παρ’ όλα αυτά, μόλις κατασκευαστούν, οι σιδηροδρομικές γραμμές επισκευάζονται ευκολότερα από άλλες υποδομές.
Η στρατηγική αξία του σιδηροδρομικού δικτύου θα μπορούσε δυνητικά να εκτείνεται πολύ πέρα από τον Περσικό Κόλπο. Αν τα Στενά του Hormuz και το Bab el-Mandeb παραμείνουν σε καθεστώς διαταραχής, το παγκόσμιο εμπόριο θα υποστεί μεγάλο σοκ. Ένα ολοκληρωμένο σιδηροδρομικό δίκτυο του Κόλπου, συνδεδεμένο με λιμάνια στον Κόλπο του Ομάν και από εκεί προς την Ευρώπη και την Ασία, θα μπορούσε να προσφέρει εναλλακτικούς διαδρόμους. Συνδέσεις μέσω της Σαουδικής Αραβίας προς την Ιορδανία, την Τουρκία και τις ευρωπαϊκές αγορές θα μπορούσαν να ενώσουν την Ασία με την Ευρώπη, ενώ λιμάνια όπως η Fujairah και το Sohar θα μπορούσαν να συνδέσουν τις αραβικές αγορές του Κόλπου με την Αραβική Θάλασσα και τον Ινδικό Ωκεανό χωρίς διέλευση από το Hormuz.
Ένα σιδηροδρομικό δίκτυο δεν μπορεί να αντικαταστήσει τα Στενά του Hormuz, τους αγωγούς πετρελαίου και φυσικού αερίου, τα λιμάνια ή τις αεροπορικές μεταφορές, μπορεί όμως να προσφέρει έναν ενοποιημένο χερσαίο διάδρομο logistics που θα συνδέει και τις έξι οικονομίες με την ευρύτερη παγκόσμια οικονομία.