Οι Ταλαμπανί καλά θα κάνουν να αρχίσουν να σκέφτονται την εξορία

Καθώς αμερικανικά στρατεύματα ετοιμάζονται να αποχωρήσουν από το Ιράκ και η κυβέρνηση Τραμπ προωθεί σχέδια για να διακόψει τις μακροχρόνιες επιδοτήσεις προς τους Ιρακινούς Κούρδους πεσμεργκά, μήπως ένα status quo 35 ετών στο ιρακινό Κουρδιστάν οδεύει προς το τέλος του;

Αφού ο υπουργός Εξωτερικών Χένρι Κίσινγκερ τράβηξε το χαλί κάτω από τα πόδια της κουρδικής εξέγερσης το 1975, ο υπαρχηγός του Μουλά Μουσταφά Μπαρζανί, ο Τζαλάλ Ταλαμπανί, με συριακή στήριξη, αποφάσισε να αποσχιστεί από το Δημοκρατικό Κόμμα του Κουρδιστάν και να ιδρύσει την Πατριωτική Ένωση του Κουρδιστάν. Δεν ήταν η πρώτη ρωγμή στο Δημοκρατικό Κόμμα του Κουρδιστάν, ήταν όμως η πιο καθοριστική.

Οι αιτιάσεις του Ταλαμπανί ήταν βάσιμες. Ο Μουλά Μουσταφά Μπαρζανί ήταν φυλετικός ηγέτης και μετέτρεψε το Δημοκρατικό Κόμμα του Κουρδιστάν σε φυλετικό κίνημα. Ο γιος του Μουλά Μουσταφά, ο Μασούντ, ανέλαβε μετά τον θάνατο του πατέρα του το 1979 και διατήρησε τη φυλετική αντίληψη. Οι Ταλαμπανί ήταν διαφορετικοί, εν μέρει λόγω οράματος και εν μέρει επειδή ο Τζαλάλ δεν διέθετε ανάλογο φυλετικό υπόβαθρο.

Ο Μουλά Μαχμούντ Ταλαμπανί αναβίωσε τον σουφισμό των Καντιρί στις αρχές του 19ου αιώνα και οι διάδοχοί του είχαν ως βάση την τακίγια των Ταλαμπανί στο Κιρκούκ. Ωστόσο ο Τζαλάλ Ταλαμπανί δεν ήταν άμεσος απόγονός του· στην καλύτερη περίπτωση ήταν μακρινός εξάδελφος. Η θρησκευτική εξουσία περνούσε μέσα από τη γενεαλογία του σεΐχη Ριζά Ταλαμπανί, ενώ η νομιμοποίηση του Τζαλάλ ήταν περισσότερο πολιτική. Ο Τζαλάλ, αντ’ αυτού, επιδίωξε να προωθήσει ένα πιο ιδεολογικό, προοδευτικό και σύγχρονο όραμα για το κουρδικό κίνημα.

Η Πατριωτική Ένωση του Κουρδιστάν, για παράδειγμα, εντάχθηκε στη Σοσιαλιστική Διεθνή. Επί δεκαετίες μετά την ίδρυσή της, το βασικό της χαρτί στη στρατολόγηση ήταν ότι στηριζόταν σε όραμα αντί για τη νεποτιστική λογική. Εντός του ίδιου του ιρακινού Κουρδιστάν, μια σύντομη απόπειρα συνύπαρξης βάσει σχεδίου καταμερισμού εξουσίας —όπου κάθε επικεφαλής του ενός κόμματος είχε αναπληρωτή από το άλλο— κατέρρευσε με φόντο τις διαφωνίες για τα τελωνειακά έσοδα. Πάνω από 5.000 Κούρδοι πεσμεργκά σκοτώθηκαν στον εμφύλιο πόλεμο του 1994-1997, ενώ τα κουρδικά κόμματα επέβαλαν τον εκτοπισμό δεκάδων χιλιάδων ακόμη, καθώς η πλευρά του Μπαρζανί έδιωχνε υποστηρικτές του Ταλαμπανί και αντιστρόφως.

Ενώ οι Κούρδοι διασκεδάζουν τους επισκέπτες με μυθολογίες για τη γενναιότητα και την ευφυΐα των πεσμεργκά και τον αγώνα τους κατά του καθεστώτος του Σαντάμ Χουσεΐν, οι κουρδικές δυνάμεις έχουν καταντήσει λίγο περισσότερο από πολιτικές πολιτοφυλακές, που διαφέρουν από τις σιιτικές πολιτοφυλακές της χασντ αλ Σααμπί μόνο ως προς το δόγμα και την ηγεσία. Για τους σημερινούς Κούρδους, οι πεσμεργκά είναι περισσότερο επιχειρηματίες και αποδέκτες κομματικής εύνοιας παρά πρωτοπορία ενός εθνικού κινήματος.

Τις τελευταίες δεκαετίες, η καθαρότητα του οράματος του Ταλαμπανί έχει διαβρωθεί. Καθώς πλησίαζε η αμερικανική εισβολή στο Ιράκ, ο Ταλαμπανί προώθησε τους γιους του, αρχικά συγκαλυμμένα και έπειτα πιο ανοιχτά. Η νεποτιστική στροφή διέσπασε το ίδιο το κόμμα του Ταλαμπανί, καθώς ο πρώην υπαρχηγός του, Ναουσιρβάν Μοσταφά, ίδρυσε το αποσχισθέν Κίνημα Γκοράν για να διατηρήσει μια πιο ιδεολογική πολιτική επιλογή, αν και κι εκείνος την πρόδωσε στο τέλος της ζωής του.

Ο Ταλαμπανί υπέστη βαρύ εγκεφαλικό επεισόδιο τον Δεκέμβριο του 2012 και πέθανε λίγο λιγότερο από πέντε χρόνια αργότερα. Σ’ αυτή την περίοδο ανικανότητας, η σύζυγός του, Χέρο Ιμπραχίμ Αχμέντ, κινήθηκε ώστε οι δύο γιοι της να αποκτήσουν ολοένα και ισχυρότερες θέσεις, ενώ ο εξάδελφός τους, Λαχούρ, ανέβαινε επίσης στην ιεραρχία. Το 2020, η Πατριωτική Ένωση του Κουρδιστάν θέσπισε συμπροεδρία, με τον Λαχούρ και τον πρωτότοκο γιο του Τζαλάλ, τον Μπαφέλ, στο τιμόνι. Ο δεύτερος γιος, Κουμπάντ, κινούσε τα νήματα στο παρασκήνιο ως αναπληρωτής της Πατριωτικής Ένωσης του Κουρδιστάν δίπλα στον Μασρούρ, πρωτότοκο γιο του ηγέτη του Δημοκρατικού Κόμματος του Κουρδιστάν, Μασούντ Μπαρζανί.

Τον Ιανουάριο του 2022, ο Μπαφέλ ηγήθηκε αυτού που, στην ουσία, ήταν ένα εσωκομματικό πραξικόπημα, εξαναγκάζοντας σε απομάκρυνση τον Λαχούρ και αναλαμβάνοντας την ηγεσία του κόμματος, αν και ο Κουμπάντ κυβερνούσε μαζί του σε μια ουσιαστική δυαρχία. Όταν ο Λαχούρ αγνόησε υπαινιγμούς να αυτοεξοριστεί, ο Μπαφέλ έστειλε δυνάμεις εκπαιδευμένες από τις ΗΠΑ να τον συλλάβουν, σκοτώνοντας στη διαδικασία αρκετούς από τους σωματοφύλακές του και πυρπολώντας το συγκρότημα της κατοικίας του.

Στο μεταξύ, ανάλογες μεταβάσεις γενεών και εσωτερικές συγκρούσεις σημειώθηκαν στην πλευρά των Μπαρζανί, ιδίως καθώς ο Μασούντ Μπαρζανί αποσυρόταν από τον καθημερινό έλεγχο. Αρχικά, ο πρωτότοκός του, Μασρούρ, ανταγωνίστηκε για την εξουσία τον πρώτο του εξάδελφο, Νετσιρβάν. Πιο πρόσφατα, ο Μασρούρ παραμέρισε τους ίδιους τους αδελφούς του για να ανοίξει τον δρόμο στον Αρίν, τον πρωτότοκό του και δισέγγονο του Μουλά Μουσταφά.

Οι Μπαρζανί, σε μεγάλο βαθμό για λόγους γεωγραφίας, υπήρξαν πιο εύποροι. Το Δημοκρατικό Κόμμα του Κουρδιστάν ελέγχει το σύνολο των συνόρων του ιρακινού Κουρδιστάν με την Τουρκία, καθώς και κρίσιμες μεθοριακές διαβάσεις προς το Ιράν και τη Συρία. Οι Ταλαμπανί ελέγχουν μόνο την περιοχή γύρω από τα ιρανικά σύνορα. Επιπλέον, οι Μπαρζανί μπόρεσαν να διοχετεύουν περισσότερα χρήματα χάρη στον έλεγχο υπουργείων. Αν και αμφότερα τα κουρδικά κόμματα διαμαρτύρονται για τον ρυθμό και το ύψος των μεταφορών χρημάτων από τη Βαγδάτη, περισσότερα χρήματα περνούσαν από το Δημοκρατικό Κόμμα του Κουρδιστάν.

Οι στενότεροι δεσμοί του Δημοκρατικού Κόμματος του Κουρδιστάν με την Τουρκία προσφέρουν επίσης στην οικογένεια Μπαρζανί μεγαλύτερη διπλωματική στήριξη από εκείνη που διαθέτουν οι Ταλαμπανί. Η ικανότητα των Ταλαμπανί να διακινούν λαθραία πετρέλαιο από το Ιράν μπορεί να φουσκώνει τους τραπεζικούς τους λογαριασμούς, αλλά δεν τους εξασφαλίζει καμία διπλωματική χάρη στη Δύση.

Οι πεσμεργκά και των δύο κομμάτων διόγκωσαν τη συνδρομή τους προς τις Ηνωμένες Πολιτείες, ιδίως μετά την άνοδο του Ισλαμικού Κράτους (ISIS). Η δειλία ορισμένων πεσμεργκά του Μπαρζανί επέτρεψε στο Ισλαμικό Κράτος να αιχμαλωτίσει ολόκληρες κοινότητες Γιαζίντι. Το Πεντάγωνο έστειλε εσπευσμένα εφόδια στο Ερμπίλ, αλλά ο Μασούντ αποθήκευσε τα περισσότερα αντί να τα χρησιμοποιήσει στο μέτωπο. Τελικά, η χασντ αλ Σααμπί άλλαξε την έκβαση της μάχης κατά του Ισλαμικού Κράτους, με τους πεσμεργκά να παίζουν κυρίως αμυντικό ρόλο. Ενώ για πολλούς Κούρδους το Ισλαμικό Κράτος είναι μια ανάμνηση που ξεθωριάζει, η ποιοτική και ποσοτική στρατιωτική υπεροχή του Μπαρζανί παραμένει.

Η αποχώρηση των αμερικανικών δυνάμεων και το τέλος των αμερικανικών επιδοτήσεων για τους μισθούς των πεσμεργκά θα πυροδοτήσουν μια αλυσιδωτή αντίδραση που θα μπορούσε να οδηγήσει την Πατριωτική Ένωση του Κουρδιστάν σε κατάρρευση. Χωρίς μισθούς, τα κόμματα δεν μπορούν να μοιράζουν εύνοιες, γεγονός που δημιουργεί μια δυναμική συρρίκνωσης πόρων και στρατιωτικής ισχύος. Θα πληγούν τόσο η Πατριωτική Ένωση του Κουρδιστάν όσο και το Δημοκρατικό Κόμμα του Κουρδιστάν, αλλά το ταμείο της Πατριωτικής Ένωσης του Κουρδιστάν θα αδειάσει πρώτο. Ακόμη κι αν οι Μπαρζανί υποστούν ύφεση, οι Τούρκοι σύμμαχοί τους πιθανότατα θα τους ρίξουν σωσίβιο, όπως ακριβώς κάνουν με τον πρόεδρο Χασάν Σέιχ Μοχαμούντ στη Σομαλία. Οι Ταλαμπανί δεν μπορούν να υπολογίζουν σε ανάλογη ιρανική στήριξη για δύο λόγους: πρώτον, οι ίδιοι οι Ιρανοί είναι χρεοκοπημένοι και, δεύτερον, όσους πόρους μπορούν να διαθέσουν, πιθανότερο είναι να τους προσφέρουν στη χασντ αλ Σααμπί.

Οι Ταλαμπανί ενδέχεται, αντ’ αυτού, να εναποθέσουν τις ελπίδες τους στη Βαγδάτη —άλλωστε πάντοτε έπαιζαν καλύτερα το ιρακινό πολιτικό παιχνίδι— όμως ούτε αυτό μπορεί να αρκέσει, ιδίως αν ο Μασούντ, ο Μασρούρ και ο Αρίν Μπαρζανί διαβλέψουν ευκαιρία για το αποφασιστικό χτύπημα.

Το τραγικό είναι ότι οι Ταλαμπανί δεν θα μπορούν να βασιστούν στη λαϊκή στήριξη. Με τον Κουμπάντ να προτιμά μια επίσκεψη στις Κάννες αντί για ένα σημαντικό συνέδριο στην Ουάσιγκτον την περασμένη άνοιξη, και με μια νεότερη γενιά εξοργισμένη από τις εκκεντρικότητες και τη διαφθορά της δυαρχίας, πολλοί στην έδρα τους, τη Σουλεϊμανίγια, θα έβλεπαν με ικανοποίηση τους αδελφούς Ταλαμπανί να μαραζώνουν. Συμπαθούσαν τον Τζαλάλ, αλλά η πίστη δεν πέρασε στις επόμενες γενιές.

Όπως ακριβώς και με τον Λαχούρ, όταν έρθει το τέλος της εξουσίας, μπορεί να είναι γρήγορο και βίαιο. Ο Μπαφέλ και ο Κουμπάντ ολοένα και λιγότερο ελέγχουν αυτό το χρονοδιάγραμμα· το ελέγχουν ο Μασούντ και ο Μασρούρ Μπαρζανί και ο Τούρκος πρόεδρος Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν.

Τι θα μπορούσε να ακολουθήσει; Τόσο ο Μπαφέλ όσο και ο Κουμπάντ κάνουν διακοπές. Κατά πάσα πιθανότητα, μπορεί να φύγουν και απλώς να μην μπορούν να επιστρέψουν. Η Τουρκία έχει αποκλείσει και στο παρελθόν τον εναέριο χώρο της Σουλεϊμανίγια και ενδέχεται να πράξουν το ίδιο τόσο η Βαγδάτη όσο και το Ερμπίλ. Ενώ η Τεχεράνη παραδοσιακά στήριζε τους Ταλαμπανί ως ανάχωμα, η ιρανική ηγεσία έχει στέρεους δεσμούς με τον Νετσιρβάν Μπαρζανί και ολοένα πιο εγκάρδιες σχέσεις και με τον Μασρούρ, λόγω ορισμένων κοινών εμπορικών συμφερόντων. Η σύζυγος του Κουμπάντ είναι Αμερικανίδα και το ζεύγος διαθέτει ακίνητη περιουσία στα προάστια της Ουάσιγκτον· τόσο ο Κουμπάντ όσο και ο Μπαφέλ θα μπορούσαν επίσης να καταλήξουν στο Λονδίνο.

Στο μεταξύ, εξίσου σημαντικό θα είναι το τι θα ακολουθήσει για τη Σουλεϊμανίγια. Η κινητήρια δύναμη αυτής της απογοήτευσης από την Πατριωτική Ένωση του Κουρδιστάν και, αργότερα, από το Γκοράν, βρίσκεται στην κουλτούρα της Σουλεϊμανίγια. Το Ερμπίλ είναι εξαιρετικά συντηρητικό· η Σουλεϊμανίγια είναι πολύ πιο προοδευτική και ανεκτική. Η ειρωνεία του Κουρδιστάν ήταν πάντοτε ότι, ενώ οι Μπαρζανί μιλούσαν για να κάνουν την περιοχή τους ένα νέο Ντουμπάι, η νοοτροπία του Ντουμπάι ταιριάζει πολύ περισσότερο στη Σουλεϊμανίγια.

Αν οι Ταλαμπανί φύγουν, οι Κούρδοι πρέπει να ελπίζουν ότι ο Μασρούρ και ο Αρίν θα αναγνωρίσουν πως η Σουλεϊμανίγια δεν μπορεί να εξαναγκαστεί με το όπλο στον κρόταφο να γίνει ένα νέο Ερμπίλ. Οφείλουν να αναγνωρίσουν, να καλλιεργήσουν, ακόμη και να προστατεύσουν την εξαίρεση της Σουλεϊμανίγια, αλλιώς θα σπείρουν μια νέα γενιά διχόνοιας εκεί, η οποία θα μπορούσε να επιστρέψει ως μπούμερανγκ στο Ερμπίλ. Η Σουλεϊμανίγια χρειάζεται απαλό χειρισμό και πολιτικούς που θα απελευθερώσουν τις δυνατότητες των πολιτών της αντί να τους πνίγουν.