Τέλος εποχής για το Κατάρ;

Στις 12 Ιουλίου 2026 πέθανε ο σεΐχης Χαμάντ μπιν Χαλίφα Αλ Θάνι. Το 1995, ενώ ο πατέρας του, σεΐχης Χαλίφα μπιν Χαμάντ Αλ Θάνι, βρισκόταν στη Γενεύη, ο Χαμάντ πραγματοποίησε αναίμακτο πραξικόπημα, αν και στη συνέχεια ζήτησε από την Ιντερπόλ να συλλάβει τον πατέρα του και να τον επιστρέψει στο Κατάρ, ώστε να εκτελεστεί για εσχάτη προδοσία. Ο Χαλίφα πέρασε εννέα χρόνια εξόριστος στη Γαλλία, προτού ο Χαμάντ του επιτρέψει να επιστρέψει.

Επί Χαλίφα, το Κατάρ ήταν ένα νωθρό λιμάνι και μια χλωμή σκιά του Ντουμπάι. Όταν έφτασα εκεί το 1994, ο κεντρικός τερματικός σταθμός του αεροδρομίου δεν ήταν τίποτε περισσότερο από μια μεγάλη αποθήκη με γκισέ και φώτα φθορισμού, κι όχι το αρχιτεκτονικό θαύμα με την εσωτερική φύτευση που είναι σήμερα. Τα Σαββατοκύριακα, οι λιγοστοί μόνιμοι ξένοι κάτοικοι συγκεντρώνονταν στο Ramada, ένα από τα μόλις πέντε διεθνή ξενοδοχεία της πόλης, για να κοινωνικοποιηθούν στο μπραντς του· για τους ξένους ήταν μία από τις ελάχιστες πηγές ψυχαγωγίας στη χώρα.

Ο Χαμάντ εκσυγχρόνισε την πόλη και τη μετέτρεψε σε διεθνή κόμβο. Αξιοποίησε τον τεράστιο πλούτο του Κατάρ από το φυσικό αέριο για να κερδίσει εδάφη από τη θάλασσα, να προσελκύσει επενδύσεις και να επεκτείνει την ήπια ισχύ του Κατάρ στην εκπαίδευση και τις τέχνες. Η δεύτερη σύζυγός του, η σεΐχα Μόζα, μητέρα του σημερινού ηγεμόνα, ίδρυσε το Qatar Foundation και παραμένει μία από τις κινητήριες δυνάμεις πίσω από την προσέγγιση του Κατάρ προς τη Μουσουλμανική Αδελφότητα και άλλα, πιο ακραία ισλαμικά κινήματα. Στις 25 Ιουνίου 2013, με μια αιφνιδιαστική κίνηση, ο Χαμάντ παραιτήθηκε υπέρ του γιου του, του Ταμίμ, που απέκτησε με τη Μόζα, σε τηλεοπτικό διάγγελμα.

Ο Ταμίμ συνέχισε το όραμα του πατέρα του και την πολιτική της μητέρας του. Επί Ταμίμ, το Κατάρ αύξησε τη στήριξή του προς δυτικά πανεπιστήμια, οργανισμούς και μέσα ενημέρωσης. Ενώ μέσα χρηματοδοτούμενα από το Κατάρ, όπως το Al Jazeera και το Middle East Eye, διαδίδουν θεωρίες συνωμοσίας για την American Israel Public Affairs Committee (AIPAC) και το εβραϊκό χρήμα, το Κατάρ δαπανά περίπου οκτώ φορές περισσότερα ετησίως για να επηρεάσει Αμερικανούς πολιτικούς και καθηγητές απ’ ό,τι η AIPAC.

Η στρατηγική του Ταμίμ και της Μόζα υπήρξε απλή: άλωση του κράτους. Με τα τρισεκατομμύριά του, το Κατάρ κατάφερε να προσεταιριστεί θεσμούς και πρόσωπα. Καταριανοί αξιωματούχοι θα υποστηρίξουν ότι τη φιλανθρωπία τους την κινεί ο αλτρουισμός, υπάρχουν όμως αρκετά παραδείγματα που δείχνουν ότι η Ντόχα διατηρεί μια σχέση quid pro quo με τους δωρεοδόχους και τους εταίρους της· σπανίως, αν ποτέ, χρηματοδοτεί ή συνεχίζει να χρηματοδοτεί εκείνα τα πανεπιστήμια και τους οργανισμούς ή εκείνους τους καθηγητές και ερευνητές που δεν ευθυγραμμίζονται με τη γραμμή της.

Ο Ταμίμ, ωστόσο, μπορεί να αποδειχθεί ο σύγχρονος Ίκαρος. Καταριανοί αξιωματούχοι πίστεψαν ότι μπορούσαν να δαπανούν και να προσεταιρίζονται χωρίς συνέπειες, με αποκορύφωμα τη δωρεά ενός αεροσκάφους αξίας 400 εκατ. δολαρίων στον πρόεδρο Ντόναλντ Τραμπ. Το Κατάρ παραχώρησε επίσης τη χρήση της αεροπορικής βάσης Αλ Ουντέιντ στην Κεντρική Διοίκηση των ΗΠΑ. Η Ντόχα, όπως και η Άγκυρα, αντιλαμβάνεται ότι η φιλοξενία μιας αμερικανικής βάσης μπορεί να προσφέρει στην κυβέρνηση-οικοδεσπότη μια «κάρτα “βγες από τη φυλακή”», ώστε να παρακάμπτει τη λογοδοσία για στήριξη της τρομοκρατίας και άλλες παρανομίες. Ταυτόχρονα, ο Ταμίμ –όπως και ο πατέρας του πριν από αυτόν– πίστευε ότι μπορούσε να εξαγοράζει χώρες όπως το Ιράν και τους αντιπροσώπους του, ώστε να εξασφαλίζει στο Κατάρ ειρήνη και πρόσβαση. Πριν από μια δεκαετία, το Κατάρ κατέβαλε διαβόητα λύτρα 1 δισ. δολαρίων σε ιρακινή σιιτική πολιτοφυλακή για την απελευθέρωση Καταριανών που είχαν πάει για κυνήγι στο Ιράκ· τα χρήματα εκείνα κατέληξαν απευθείας στα ταμεία της πολιτοφυλακής και ίσως ακόμη και της Δύναμης Κουντς.

Το πρόβλημα με την υποχώρηση στον εκβιασμό είναι ότι ενθαρρύνει περισσότερο εκβιασμό· ποτέ δεν φέρνει ειρήνη ούτε λύνει κάποιο πρόβλημα. Καταριανοί διπλωμάτες υπερασπίζονταν τους Ιρανούς ομολόγους τους, σήμερα όμως συνειδητοποιούν ότι οι Ιρανοί ηγέτες ουδέποτε νοιάστηκαν. Το χρήμα μπορεί να αγοράσει κόλακες, αλλά ποτέ αληθινούς φίλους.

Η διατάραξη της κυκλοφορίας μέσω των Στενών του Ορμούζ πλήττει δυσανάλογα το Κουβέιτ και το Κατάρ, καθώς είναι τα μόνα δύο αραβικά κράτη του Κόλπου που δεν διαθέτουν εναλλακτικά μέσα εξαγωγής. Ούτε το Μπαχρέιν έχει ακτογραμμή στην Ερυθρά Θάλασσα ή στην Αραβική Θάλασσα, αλλά το πετρέλαιό του υπήρξε ανέκαθεν κάτι λίγο παραπάνω από επιδότηση της Σαουδικής Αραβίας.

Τώρα τα στοιχεία είναι διαθέσιμα. Το δεύτερο τρίμηνο του 2026, από την 1η Απριλίου έως τις 30 Ιουνίου, το έλλειμμα του Κατάρ ανήλθε σε 21,2 δισ. ριάλ Κατάρ (5,8 δισ. δολάρια) επί ονομαστικού ακαθάριστου εγχώριου προϊόντος 170,5 δισ., ποσοστό λίγο πάνω από το 12,4% του ακαθάριστου εγχώριου προϊόντος. Η JP Morgan τοποθετεί το ποσοστό του ελλείμματος πλησιέστερα στο 11,4%, παραμένει ωστόσο το μεγαλύτερο τριμηνιαίο έλλειμμα που έχει καταγραφεί ποτέ στο Κατάρ. Αν ο ρυθμός του δεύτερου τριμήνου συνεχιστεί, με ελάχιστες έως μηδενικές ροές υγροποιημένου φυσικού αερίου, το έλλειμμα του 2026 θα μπορούσε να φτάσει το 12% του ακαθάριστου εγχώριου προϊόντος. Αν και η Παγκόσμια Τράπεζα υιοθετεί και πάλι μια πιο συγκρατημένη προσέγγιση, διαπιστώνει επίσης συρρίκνωση κατά 7,1%.

Ιρανοί αξιωματούχοι δίνουν το μήνυμα ότι προτίθενται να συνεχίσουν τη σκληρή γραμμή ως προς την ελευθερία ναυσιπλοΐας.

Την 1η Σεπτεμβρίου 2026, ο Ιρανός αντιπρόεδρος Μοχάμαντ-Ρεζά Αρέφ δήλωσε ότι η προσέγγιση του Ιράν πιθανότατα θα είναι «ούτε πόλεμος, ούτε ειρήνη» για τα επόμενα δύο χρόνια. Αυτό προοιωνίζεται άσχημες εξελίξεις για το Κατάρ, καθώς τα έσοδά του από πετρέλαιο και αέριο το δεύτερο τρίμηνο ήταν μόλις 874 εκατ. ριάλ Κατάρ (240 εκατ. δολάρια), μειωμένα κατά 97% σε σχέση με το προηγούμενο έτος. Καταριανοί αξιωματούχοι αντιλαμβάνονται ότι έχουν πρόβλημα. Οι δαπάνες του δεύτερου τριμήνου υποχώρησαν κατά 23% σε ετήσια βάση, με τις λειτουργικές δαπάνες να περικόπτονται κατά 30%.

Η ανάκαμψη δεν θα είναι εύκολη. Τα ιρανικά πλήγματα έχουν αχρηστεύσει το 17% της δυναμικότητας υγροποιημένου φυσικού αερίου, κοστίζοντας στο Κατάρ περίπου 20 δισ. δολάρια ετησίως σε έσοδα, ποσό ισοδύναμο με περίπου 20 δωρεές προς το Πανεπιστήμιο Τζόρτζταουν. Ενώ Καταριανοί αξιωματούχοι λένε ότι οι μη υδρογονανθρακικές εξαγωγές έχουν αυξηθεί, αυτό είναι αμφίβολο· ο Δείκτης Υπευθύνων Προμηθειών του ιδιωτικού τομέα καταγράφει επτά συνεχόμενους μήνες συρρίκνωσης. Το χρηματιστήριο του Κατάρ έκλεισε στο χαμηλότερο επίπεδο των τελευταίων έξι ετών. Ο τουρισμός συνεχίζει να καταρρέει.

Ως κράτος, βεβαίως, το Κατάρ δεν πρόκειται να εξαφανιστεί. Η ήπια ισχύς όμως που οι ηγέτες του άσκησαν με αλαζονεία θα διαλυθεί. Για πολλούς στην Ουάσιγκτον, η αποδοχή είτε καταριανού χρήματος είτε, εν προκειμένω, σαουδαραβικού ή εμιρατινού, ήταν ανέκαθεν λόγος αποκλεισμού, πολλοί όμως στην Ουάσιγκτον θεωρούσαν ότι οι καταριανές δωρεές δεν έφεραν στίγμα. Το «Qatar Force One» υπήρξε σημείο καμπής, ένα λάθος που συνέδεσε τη γενναιοδωρία του Κατάρ με τη διαφθορά στη συνείδηση του κοινού. Από τη διευθύντρια του προεδρικού γραφείου Σούζι Ουάιλς έως τον απεσταλμένο Στιβ Ουίτκοφ, η κυβέρνηση Τραμπ είναι πλήρως εκτεθειμένη λόγω καταριανών διασυνδέσεων και κονδυλίων.

Το ερώτημα στην Ουάσιγκτον, καθώς ο έλεγχος της Γερουσίας και της Βουλής ενδέχεται να αλλάξει χέρια, είναι αν η καταριανή επένδυση στους Δημοκρατικούς είναι εξίσου εκτεταμένη –πιθανότατα είναι– και αν οι Δημοκρατικοί αποδέκτες θα εργαστούν για να αποκρύψουν τον παρελθόντα συμβιβασμό τους. Η επίδειξη καταριανών δωρεών πιθανότατα θα συνδέσει υπερβολικά πολλούς με τον Τραμπ στη συνείδηση του κοινού. Άλλωστε, όταν οι περισσότεροι Αμερικανοί κοιτούν το Κογκρέσο, δεν βλέπουν αγγέλους και δαίμονες, αλλά μάλλον κυνική συναλλαγή προς ίδιον όφελος σε όλο το πολιτικό φάσμα.

Η καταριανή επιρροή θα επιβιώσει στην κοινωνία των πολιτών για κάποιο διάστημα. Το Qatar Foundation της Μόζα είναι αδιαφανές, διαθέτει ωστόσο ακόμη έσοδα εκατοντάδων δισεκατομμυρίων δολαρίων, κάτι που του προσδίδει επιρροή. Η αδυναμία όμως αναπλήρωσης των κεφαλαίων του, σε συνδυασμό με τις εσωτερικές απαιτήσεις για διατήρηση του βιοτικού επιπέδου, θα ασκήσει ολοένα μεγαλύτερη πίεση στο κεφάλαιό του. Οι εχθροί του Κατάρ –και είναι περισσότεροι απ’ όσους ίσως αντιλαμβάνονται οι διπλωμάτες του– θα μυριστούν αίμα στο νερό και, όπως κατά τον αποκλεισμό από το Αραβικό Κουαρτέτο το 2017, θα επιδιώξουν να αποκομίσουν πλεονέκτημα.

Οι Αμερικανοί διέρχονται κύματα πανικού για την αθέμιτη ξένη επιρροή. Κατά την πετρελαϊκή κρίση και το εμπάργκο του 1973–74, ένα έντονο κύμα αντιαραβικού και, ιδίως, αντισαουδαραβικού αισθήματος σάρωσε τις Ηνωμένες Πολιτείες. Οι Σαουδάραβες εξακολουθούν να μνησικακούν για την απεικόνισή τους στις πολιτικές γελοιογραφίες της εποχής.

Τη δεκαετία του 1980, ένα κύμα αντιιαπωνικού αισθήματος διέτρεξε τις Ηνωμένες Πολιτείες, καθώς αυξάνονταν οι φόβοι ότι οι ιαπωνικές εταιρείες επέδραμαν στο κουφάρι της αμερικανικής βιομηχανίας, απολύοντας Αμερικανούς και αντιμετωπίζοντας τους εργαζομένους ως αυτόματα. Ταινίες όπως το Gung Ho του Ρον Χάουαρντ γνώρισαν για λίγο δημοτικότητα.

Κατά την πρώτη δεκαετία ή δύο του 21ου αιώνα, αυξήθηκε η καχυποψία απέναντι στην Κίνα, ιδίως καθώς κινεζικές εταιρείες επιχειρούσαν να καταλάβουν μέσα ενημέρωσης, εκλεκτά ακίνητα και πανεπιστήμια μέσω οργανισμών όπως τα Ινστιτούτα Κομφούκιος. Η καχυποψία αυτή ήταν δικαιολογημένη, αλλά η ρύθμιση από το Κογκρέσο και το στίγμα βοήθησαν να περιοριστεί η κινεζική παρουσία και, τουλάχιστον, δημιούργησαν κόστος φήμης για όποιον δεχόταν κινεζικό χρήμα.

Με το Κατάρ να κλυδωνίζεται από τον πόλεμο με το Ιράν, την ικανότητά του να εξαγοράζει επικριτές να φθίνει και τα ερωτήματα για τη συνέργειά του στη διαφθορά κατά την εποχή Τραμπ να πληθαίνουν, το ερώτημα που τίθεται πλέον είναι αν το Κατάρ μπορεί ποτέ πραγματικά να ανακάμψει ή αν η στιγμή του έχει παρέλθει.