Οι επιλογές που πρέπει τώρα να κάνει η Σαουδική Αραβία

Η σκόνη κατακάθισε στην Υεμένη μετά την αστραπιαία επίθεση των Χούθι για την κατάληψη της Μόκα και της γειτονικής νήσου Περίμ. Οι Χούθι παραμένουν στις θέσεις τους. Ο επακόλουθος βομβαρδισμός του αεροδρομίου της Μόκα από τη Σαουδική Αραβία είχε περιορισμένη και παροδική αξία. Η πρόταση του προέδρου Ντόναλντ Τραμπ να πουλήσει στους Σαουδάραβες μαχητικά F-35 Joint Strike Fighter μπορεί να υποδηλώνει συμβολικά αλληλεγγύη, όμως, μεταξύ παράδοσης και εκπαίδευσης, δεν θα επηρεάσουν το επιχειρησιακό περιβάλλον πριν από την επόμενη δεκαετία.

Την ευθύνη τη φέρει ο διάδοχος του θρόνου Μοχάμεντ μπιν Σαλμάν. Συχνά προς το καλύτερο, ενίοτε όμως και προς το χειρότερο, έχει συγκεντρώσει τον έλεγχο της λήψης αποφάσεων. Όπως του αναλογεί η αναγνώριση για το Saudi Vision 2030 και τις κοινωνικές αλλαγές, έτσι του αναλογεί και η ευθύνη για τις διπλωματικές, εξωτερικές και στρατιωτικές επιλογές του Βασιλείου. Ναι, όσοι δραστηριοποιούνται στη χρηματοοικονομική ανάλυση και στη συμβουλευτική κινδύνου, και στηρίζουν τις εκτιμήσεις τους περισσότερο στα γεγονότα παρά στις διπλωματικές ευγένειες ή στην επιθυμία να ευαρεστήσουν τους ιθύνοντες στο Ριάντ, εξετάζουν πλέον το ενδεχόμενο μιας Σαουδικής Αραβίας χωρίς τον μπιν Σαλμάν με τρόπο που δεν το έκαναν πριν από έναν μήνα. Η σαουδαραβική οικονομία μπορεί να αντέξει το κλείσιμο είτε των Στενών του Ορμούζ είτε του Μπαμπ ελ Μάντεμπ, όχι όμως και των δύο, ιδίως όταν ο οικονομικός μετασχηματισμός του Βασιλείου στηρίζεται ήδη σε ελλειμματικές δαπάνες.

Τι θα μπορούσε να κάνει διαφορετικά ο μπιν Σαλμάν για να λύσει το πρόβλημα των Χούθι και να θωρακίσει καλύτερα τη μακροπρόθεσμη ανάπτυξη της Σαουδικής Αραβίας;

Πρώτον, οφείλει να τερματίσει τον αυτοκαταστροφικό ανταγωνισμό του με τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα. Υπάρχει υγιής άμιλλα και υπάρχει και δυσλειτουργική αντιπαλότητα· η σημερινή δυναμική ανάμεσα στο Ριάντ και στο Άμπου Ντάμπι ανήκει στη δεύτερη κατηγορία. Το Άμπου Ντάμπι φέρει κάποιο μερίδιο ευθύνης, όμως οι Εμιρατινοί έχουν δίκιο που δυσανασχετούν και αντιστέκονται στην ανοχή του μπιν Σαλμάν απέναντι στη Μουσουλμανική Αδελφότητα στο εξωτερικό. Στον εμφύλιο πόλεμο του Σουδάν δεν υπάρχουν άγγελοι, και ακόμη και οι σύμμαχοι των Δυνάμεων Ταχείας Υποστήριξης παραδέχονται ότι ο ηγέτης τους, Μοχάμεντ Χαμντάν Νταγκάλο, γνωστός ως «Χεμέτι», αποτελεί πρόβλημα. Παρ’ όλα αυτά, η ανοχή του στρατηγού Αμπντέλ Φατάχ αλ Μπουρχάν τόσο προς τους Χούθι όσο και προς τη Μουσουλμανική Αδελφότητα έχει μακροπρόθεσμες επιπτώσεις για την ασφάλεια στην Ερυθρά Θάλασσα και για την ίδια την ασφάλεια της Σαουδικής Αραβίας. Ο σουδανικός εμφύλιος αποτελεί, και υπό αυτή την έννοια, εκδήλωση των δυσλειτουργικών σχέσεων Ριάντ–Άμπου Ντάμπι, καθώς οι Σουδανοί αξιωματικοί που πριν από μια δεκαετία πολεμούσαν αντιστοίχως στο πλευρό των σαουδαραβικών και των εμιρατινών αποσπασμάτων στην Υεμένη βρίσκονται σήμερα αντιμέτωποι στο Σουδάν.

Και στη Λιβύη και στη Σομαλία, η πολιτική του μπιν Σαλμάν εγκυμονεί κινδύνους αντεπίδρασης. Ο μπιν Σαλμάν ίσως θεωρεί τη Λιβύη υπερβολικά μακρινή για να έχει σημασία, όμως η στήριξή του στον Αμπντούλ Χαμίντ Ντμπεϊμπά είναι καταστροφική. Αν ο μπιν Σαλμάν πρόκειται να επιλέξει πλευρά, οφείλει να διασφαλίσει ότι ο ηγέτης της είναι ικανός. Όχι μόνο ο Ντμπεϊμπά είναι απελπιστικά διεφθαρμένος, αλλά παρέχει και καταφύγιο σε ισλαμιστικές πολιτοφυλακές τις οποίες δεν ελέγχει, με πολλές από αυτές να βλέπουν τη Μέκκα και τη Μεδίνα ως το απώτατο έπαθλο. Πράγματι, ενώ ο μπιν Σαλμάν βρίσκει κοινό έδαφος με τον Τούρκο πρόεδρο Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν στην κοινή τους αντιπάθεια προς την ισραηλινή κυριαρχία και τον έλεγχο της Ιερουσαλήμ, δεν πρέπει να αυταπατάται: ο Ερντογάν θέλει επίσης τον έλεγχο της Μέκκας και της Μεδίνας. Οι Σαουδάραβες ηγέτες αντλούν τη νομιμοποίησή τους από την ιδιότητά τους ως θεματοφύλακες των δύο Ιερών Τεμενών, όμως οι ηγέτες στους οποίους κάνει τα χατίρια ο μπιν Σαλμάν επιδιώκουν τη διεθνοποίηση, υπό τον Οργανισμό Ισλαμικής Συνεργασίας, των ιερών τόπων των δύο πόλεων.

Η Σαουδική Αραβία παίζει κακά χαρτιά και στη Σομαλία. Το Ριάντ τάσσεται με το Μογκαντίσου κυρίως επειδή δυσανασχετεί με τους δεσμούς του Χαργκέισα με το Άμπου Ντάμπι και, πιο πρόσφατα, με την Ιερουσαλήμ. Αυτό συνιστά διπλή ηττοπάθεια από πλευράς Σαουδικής Αραβίας. Πρώτον, το μίσος του μπιν Σαλμάν προς τον Εμιρατινό πρόεδρο σεΐχη Μοχάμεντ μπιν Ζάγεντ οδηγεί τη Σαουδική Αραβία σε σύμπλευση με το Κατάρ και την Τουρκία, που αμφότερες οραματίζονται μια Σομαλία της οποίας η εξωτερική πολιτική και η ανοχή στον μαχητικό εξτρεμισμό θα βρίσκονται σε αντίθεση με την ασφάλεια της Σαουδικής Αραβίας. Δεύτερον, η εχθρότητα του μπιν Σαλμάν προς τη Σομαλιλάνδη συνιστά αδυναμία εκ μέρους του, αφού δείχνει ότι δεν πιστεύει πως μπορεί να υπερισχύσει των Ηνωμένων Αραβικών Εμιράτων στον ανταγωνισμό. Αν η Τουρκία μπορεί να διατηρεί πρεσβεία στο Μογκαντίσου και χωριστό προξενείο στο Χαργκέισα, δεν υπάρχει λόγος να μην μπορεί να κάνει το ίδιο και η Σαουδική Αραβία. Πολλοί Σομαλιλανδοί παραμένουν απογοητευμένοι από τις υπεκφυγές του Άμπου Ντάμπι· μια πιο διορατική σαουδαραβική ηγεσία θα ανταγωνιζόταν θετικά και θα επιχειρούσε να προσελκύσει τη Σομαλιλάνδη σε στενότερη εταιρική σχέση. Ρεαλιστικά, το Ριάντ ίσως θα προτιμούσε να μην υπάρχει η Σομαλιλάνδη, όμως μια περιοχή που λειτουργεί ανεξάρτητα επί 35 χρόνια δεν πρόκειται να εξαφανιστεί, ανεξαρτήτως αναγνώρισης.

Η Υεμένη, ωστόσο, είναι η μεγάλη πηγή της σαουδαραβικής αποτυχίας. Μετά το σοκ της Μόκα, ο μπιν Σαλμάν πρέπει να απαλλαγεί από τους «ναι-σε-όλα» και τους κόλακες που τον προφυλάσσουν από την πραγματικότητα της Υεμένης. Αντί να βλέπει την εμιρατινή επιρροή στη χώρα ως μέρος ενός παιχνιδιού μηδενικού αθροίσματος, ο μπιν Σαλμάν οφείλει να κατανοήσει και να ρωτήσει τους στρατηγούς του γιατί οι Εμιρατινοί φαίνεται να τα πήγαν καλύτερα τόσο στρατιωτικά όσο και πολιτικά. Οι λόγοι είναι δύο: Πρώτον, τα μειονεκτήματα μιας πολιτικής μηδενικών σφαλμάτων. Αν οι Σαουδάραβες αξιωματικοί φοβούνται να αναφέρουν τι πάει στραβά από φόβο μήπως κατηγορηθούν, τότε τα προβλήματα πολλαπλασιάζονται αντί να επιλύονται. Ο μπιν Σαλμάν πρέπει να αλλάξει την κουλτούρα του στρατού του ώστε να ανταμείβεται ο εντοπισμός των προβλημάτων και όχι η απόκρυψή τους. Δεύτερον, ο μπιν Σαλμάν οφείλει να κατανοήσει ότι η επαφή με τις φυλές είναι το κλειδί της επιτυχίας του Άμπου Ντάμπι. Στη νότια Υεμένη τουλάχιστον, το Ριάντ χειρίζεται αδέξια τις σχέσεις με τις φυλές, περίπου όπως η Ουάσιγκτον τα θαλάσσωσε με τις φυλετικές σχέσεις στο Ιράκ. Οι υπαγορεύσεις του Ριάντ φέρνουν τα αντίθετα αποτελέσματα. Κατά ειρωνικό τρόπο, δεδομένης της φυλετικής διακυβέρνησης της ίδιας της Σαουδικής Αραβίας, το Ριάντ πρέπει να θυμάται ότι δεν υπάρχει υποκατάστατο για σχέσεις που χτίζονται αργά, πίνοντας τσάι, καφέ ή μασώντας κατ, με συνεχείς διαβουλεύσεις και χαϊδέματα.

Όπως και στη Λιβύη και στο Σουδάν, ο μπιν Σαλμάν πρέπει επίσης να είναι συνεπής ως προς τη Μουσουλμανική Αδελφότητα. Αν τη θεωρεί τρομοκρατική οργάνωση εντός της Σαουδικής Αραβίας, οφείλει να την αντιμετωπίζει το ίδιο και εκτός. Το να κατευνάζει κυνικά τους τζιχαντιστές, προσφέροντάς τους τη δυνατότητα να προωθούν την ατζέντα τους έξω από τα σαουδαραβικά σύνορα, όχι μόνο αγνοεί την ιστορία ανθρώπων όπως ο Σύρος πρόεδρος Μπασάρ αλ Άσαντ και ο Λίβυος ηγέτης Μουαμάρ Καντάφι, που κάποτε έκαναν το ίδιο παζάρι, αλλά τον καθιστά και χορηγό της τρομοκρατίας.

Η Ισλάχ —το υεμενίτικο παρακλάδι της Μουσουλμανικής Αδελφότητας— δεν μπορεί ποτέ να αποτελέσει αξιόπιστο εταίρο για τη Σαουδική Αραβία. Οι ηγέτες της Μουσουλμανικής Αδελφότητας θα δεχτούν τη σαουδαραβική γενναιοδωρία, αλλά δεν θα διστάσουν να στραφούν εναντίον του Βασιλείου ή να συνάψουν χωριστές συμφωνίες με τους εχθρούς του. Η περίπτωση του μέλους της Ισλάχ Αμτζάντ Χαλίντ προσωποποιεί αυτή τη διπροσωπία, καθώς βοήθησε τόσο τους Χούθι όσο και την Αλ Κάιντα στην Αραβική Χερσόνησο.

Ο μπιν Σαλμάν οφείλει επίσης να επανεξετάσει τη συνολική αντίθεσή του στον υποτιθέμενο αποσχισμό, ιδίως στις περιπτώσεις της Σομαλιλάνδης και της Νότιας Υεμένης. Κατ’ αρχάς, ίσως πρόκειται για λανθασμένο όρο, όταν αμφότερες οι χώρες έχουν πολύ μακρύτερη ιστορία ανεξαρτησίας και αυτοδιοίκησης. Όταν απέτυχε η ένωση Αιγύπτου και Συρίας στην Ηνωμένη Αραβική Δημοκρατία, η επανεμφάνισή τους δεν συνιστούσε αποσχιστικό κίνημα. Ούτε θεωρεί η Σαουδική Αραβία αποσχισμό τον χωρισμό του Κατάρ από το Μπαχρέιν —παρότι, σε σύγκριση τόσο με τη Σομαλιλάνδη όσο και με τη Νότια Υεμένη, πρόκειται για πιο ακραίο παράδειγμα. Όπως και με τη Σομαλιλάνδη, μια αυτόνομη ή ανεξάρτητη Νότια Υεμένη δεν χρειάζεται να είναι αντισαουδαραβική· η κλίση της εναντίον του Ριάντ είναι απλώς μια αυτοεκπληρούμενη προφητεία. Η επιλογή της Σαουδικής Αραβίας σήμερα είναι ανάμεσα σε ένα επεκτατικό εμιράτο των Χούθι ή σε μια συμμαχία με τη Νότια Υεμένη και τη Σομαλιλάνδη, που θα βοηθήσει το Ριάντ να αναχαιτίσει, να ανατρέψει και ίσως ακόμη και να εξαλείψει τους Χούθι.

Τέλος, αν ο διάδοχος του θρόνου Μοχάμεντ μπιν Σαλμάν θέλει να επιβιώσει από την κρίση, πρέπει να αναγνωρίσει ότι η διπλωματική του στρατηγική στην Ουάσιγκτον είναι άθλια. Πέρασαν οι εποχές που ο πρίγκιπας Μπαντάρ μπιν Σουλτάν αλ Σαούντ μπορούσε απλώς να διαχειρίζεται τη σχέση με προέδρους από τον Ρόναλντ Ρέιγκαν έως τον Τζορτζ Μπους τον νεότερο με ένα τηλεφώνημα ταχείας κλήσης, αγνοώντας όλους τους υπόλοιπους στην Ουάσιγκτον. Η κόρη του, Ρίμα μπιντ Μπαντάρ αλ Σαούντ, αν και γνωρίζει καλά την Ουάσιγκτον, δεν διαθέτει τις ίδιες σχέσεις ούτε μπορεί να λειτουργεί με τον ίδιο τρόπο· κι όμως, εκείνη και οι Σαουδάραβες διπλωμάτες μπορεί να αφήνουν να περάσουν χρόνια ανάμεσα στις επαφές τους με εκείνους που δεν μπορούν να εξαγοράσουν.

Αντ’ αυτού, ο μπιν Σαλμάν και η πριγκίπισσα Ρίμα καταφεύγουν στην παλαιότερη στρατηγική της πληρωμής συμβούλων και διαδικτυακών τρολ για να τιμωρούν τους επικριτές, αντί να τους πείθουν. Οι πολιτικές εξελίσσονται και μεταβάλλονται —το Κατάρ είναι πλέον περισσότερο εταίρος παρά αντίπαλος— όμως οι γέφυρες που κάηκαν δύσκολα αποκαθίστανται. Όταν τα σαουδαραβικά τρολ κατηγορούν κάθε επικριτή ότι μισθοδοτείται από ξένους, εκθέτουν την ίδια τη σαουδαραβική κυβέρνηση, διότι οι επιθέσεις τους ad hominem υποδηλώνουν ότι δεν μπορούν να επιχειρηματολογήσουν επί της ουσίας, ενώ η προβολή των δικών τους κινήτρων αποκαλύπτει την πάγια τακτική της Σαουδικής Αραβίας να επιδιώκει επιρροή με βάση το χρήμα και όχι τις αρχές.

Σήμερα, η Σαουδική Αραβία ευθυγραμμίζεται με την Τουρκία και το Πακιστάν για να ενισχύσει την ασφάλειά της. Επίσης αντισταθμίζει τα ρίσκα της, ισορροπώντας ανάμεσα στις Ηνωμένες Πολιτείες και την Κίνα. Θεμιτό. Όμως ο μπιν Σαλμάν οφείλει να αντιληφθεί ότι το πραγματικό κλειδί για την ασφάλεια της Σαουδικής Αραβίας βρίσκεται στο Ριάντ και στις στρατηγικές που ο ίδιος ακολουθεί. Η κατάληψη της Μόκα και της Περίμ από τους Χούθι ήταν μια καταστροφή που μπορούσε να αποφευχθεί. Ο μπιν Σαλμάν οφείλει να αναρωτηθεί τι έκανε λάθος και οδήγησε σε αυτή την κρίση. Αν αρνηθεί, θα επιδεινώσει το σφάλμα του, ίσως πέρα από το σημείο μη επιστροφής. Αυτό θα ήταν τραγωδία όχι μόνο για μια νέα γενιά Σαουδαράβων που έχει στηριχθεί στις μεταρρυθμίσεις του μπιν Σαλμάν, αλλά και για τις Ηνωμένες Πολιτείες.